موسسه مطالعات ایران اوراسیا 9 تير 1395 ساعت 12:47 http://www.iras.ir/fa/doc/note/1534/نشست-شانگهای-تاشکند-مسأله-عضویت-ایران -------------------------------------------------- عنوان : نشست شانگهای در تاشکند و مسأله عضویت ایران -------------------------------------------------- ولی کوزه گر کالجی: بعد از نشست سال گذشته اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای در اوفای روسیه (جولای 2015)، ریاست دوره ای سازمان برای دوره زمانی 2015- 2016 میلادی به جمهوری ازبکستان رسید و این کشور طی یک سال گذشته، میزبان اجلاس های مختلف این سازمان از جمله سه اجلاس مهم هماهنگ کننندگان ملی (٢٢ آوریل ٢٠١٦ میلادی)، وزیران امور خارجه (٢٤ می ٢٠١٦ میلادی) و اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای ( ٢٣ و ٢٤ ژوئن ٢٠١٦ میلادی) بود. صرف نظر از مباحث و یا تصمیمات گرفته شده در این دوره از اجلاس سران، از جمله تصویب برنامه چهارساله سازمان، (2020 – 2016)، می توان به چند نکته مهم در ارتباط با مواضع کشورهای عضو در مورد موضوع عضویت ایران در این سازمان اشاره کرد ... متن : ایراس: بعد از نشست سال گذشته اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای در اوفای روسیه (جولای 2015)، ریاست دورهای سازمان برای دوره زمانی 2015- 2016 میلادی به جمهوری ازبکستان رسید و این کشور طی یک سال گذشته، میزبان اجلاسهای مختلف این سازمان از جمله سه اجلاس مهم هماهنگ کننندگان ملی (٢٢ آوریل ٢٠١٦ میلادی)، وزیران امور خارجه (٢٤ می ٢٠١٦ میلادی) و اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای ( ٢٣ و ٢٤ ژوئن ٢٠١٦ میلادی) بود. صرف نظر از مباحث و یا تصمیمات گرفته شده در این دوره از اجلاس سران، از جمله تصویب برنامه چهارساله سازمان، (2020 2016)، می توان به چند نکته مهم در ارتباط با مواضع کشورهای عضو در مورد موضوع عضویت ایران در این سازمان اشاره کرد. با توجه به تجربه ١٠ ساله عضویت ناظر ایران در سازمان همکاری شانگهای از سال ٢٠٠٥ میلادی، علاقهمندی نظام سیاسی ایران به تبدیل عضویت از ناظر به اصلی از جمله طرح درخواست رسمی در مارس ٢٠٠٨ میلادی، پیگیری مداوم موضوع تبدیل عضویت از مقامات کشورهای عضو به ویژه مقامات چینی و روسی، موافقت سازمان با تبدیل عضویت هند و پاکستان از وضعیت ناظر به اصلی در اجلاس اوفا روسیه (٩ جولای 2015 میلادی) و دستیابی به فرمول سازش (Compromise Formula) میان ایران، روسیه و چین در همین اجلاس که به موجب آن به ایران ضمانت داده شد که روند اعطای عضویت کامل در سازمان به این کشور، نه بعد از رفع تحریمهای بینالمللی بلکه بلافاصله بعد از انعقاد توافقات اولیه درباره برنامه هستهایاش آغاز شود و در نهایت توافق هسته ای ایران و لغو تحریمهای وضع شده شورای امنیت شورای علیه ایران که منجر به خروج ایران از ذیل بندهای محدودکننده آییننامه عضویت در سازمان همکاری شانگهای (مصوب ٢٠١٠ تاشکند و ٢٠١٤ دوشنبه) شد، انتظارات زیادی طی یک سال گذشته در رابطه با تبدیل عضویت ایران از وضعیت ناظر به اصلی ایجاد گردید. اما آنچه در سه اجلاس مهم هماهنگکننندگان ملی (٢٢ آوریل ٢٠١٦ میلادی)، وزیران امور خارجه (٢٤ می ٢٠١٦ میلادی) و اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای ( ٢٣ و ٢٤ ژوئن ٢٠١٦ میلادی) گذشت، حاکی از تداوم روند گذشته در مخالفت ضمنی و صریح با تبدیل عضویت ایران بود. طبق ماده 16منشور سازمان همکاری شانگهای، مکانیسم رایگیری در این سازمان بر اساس توافق (اجماع) و بدون رایگیری تعریف شده است که به موجب آن تصمیمات سازمان در صورت مخالفت هر یک از اعضا در جریان اجماع تصویب شده تلقی نمیگردد. همین امر موجب شده است علاوه بر جایگاه و نقش برتر دو قدرت بزرگ روسیه و چین، کشورهای کوچکتر عضو سازمان همکاری شانگهای نیز بتوانند بر روندهای تصمیمگیری مهم این سازمان از جمله پذیرش عضو جدید و یا تبدیل عضویت از ناظر به اصلی تاثیرگذار باشند. این موضوع به ویژه در رابطه با کشوری چون تاجیکستان بسیار حائز اهمیت است که در اجلاس اخیر تاشکند به صورت موثری بر مخالفت با تبدیل عضویت ایران تاثیر منفی برجای گذاشت. روابط ایران و تاجیکستان که یکی از نزدیکترین و باثباتترین روابط میان ایران و کشورهای آسیای مرکزی به شمار میرفت، طی یک سال گذشته بر سر موضوع نهضت اسلامی تاجیکستان، از روابط گرم گذشته فاصله گرفته است. به همین دلیل است که تاجیکستان در نشست محدود اعضای اصلی سازمان در تاشکند و پیش از اجلاس عمومی سران (با حضور اعضای اصلی و ناظر) در رابطه با پیشنهاد روسیه مبنی بر طرح موضوع تبدیل عضویت ایران مخالفت میکند. امام علی رحمان، رئیس جمهور تاجیکستان نیز در سخنرانی خود در اجلاس از عضویت دائم هند و پاکستان استقبال نمود و آن را مایه تقویت سازمان دانست، اما نامی از ایران نبرد. رشید علیم اف، دبیر کل تاجیکی سازمان همکاری شانگهای نیز در سخنرانی خود همین رویه را در پیش گرفت و هیچ گونه اشارهای به ایران نکرد. همواره بر سر تعریف و تفسیر متفاوت ایران و کشورهای سکولار منطقه آسیای مرکزی در مورد احزاب و جریانهای اسلامی اختلاف نظر بوده است. به نظر میرسد در فضای کنونی، دامنه این اختلاف از کشوری چون ازبکستان به تاجیکستان رسیده است و تاجیکها نگران هستند در صورت تبدیل عضویت ایران، این کشور مانع از تعریف حزب نهضت اسلامی تاجیکستان در ردیف افراطگرایی دینی در سطح منطقه شود که به موازات تجزیهطلبی و تروریسم، سه عنصر اهریمنی (Three Evil Forces) مورد نظر سازمان همکاری شانگهای به شمار میرود. روند تصاعدی تقابل دولت تاجیکستان با رهبران نهضت اسلامی و ممنوعیت تاسیس و فعالیت احزاب مذهبی و ملیگرا که در همه پرسی اصلاحات اخیر قانون اساسی تاجیکستان به تصویب رسید، موجب تشدید احتمالی این وضعیت در آینده نیز خواهد شد. موضع جمهوری ازبکستان به عنوان کشور میزبان اجلاس سازمان همکاری شانگهای نیز بسیار شایان توجه است. اسلام کریماف در تابستان ٢٠١٥ میلادی و پس از تحویل ریاست دورهای سازمان همکاری شانگهای از روسیه، صراحتاً مخالفت خود را با توسعه سازمان همکاری شانگهای، ورود اعضای جدید و تغییر هویت و ساختار آسیای مرکزی این سازمان اعلام نمود. اما در اجلاس سران در تاشکند، ازبکستان با آگاهی از موضع مخالف دولت تاجیکستان اعلام نمود که در صورت اجماع بقیه کشورها، مخالفتی با عضویت ایران ندارد. از سویی دیگر، اسلام کریماف در سخنرانی خود در اجلاس بدون نام بردن از تاجیکستان از برخی کشورها که به دلیل اهداف خود، اجماع سازمان همکاری شانگهای را به چالش میکشند، انتقاد کرد. بدین ترتیب، ازبکستان با زیرکی و با اتخاذ یک موضع مبهم و دو پهلو، ضمن اینکه به عنوان کشور میزبان از مخالفت صریح با تبدیل عضویت ایران خودداری نمود، در عین حال، انتقادی جدی نیز به تاجیکستان به عنوان رقیب سنتی وارد نمود و بار سیاسی و روانی مخالفت با عضویت ایران و نیز عدم انسجام درونی سازمان را متوجه تاجیکستان نمود. در حالی که واقعیت آن است که در ٢٥ سال گذشته، ازبکستان تحت تاثیر سیاستهای عملگرایانه اسلام کریماف، واگرایانهترین رویکرد را نسبت به کشورهای منطقه به ویژه ایران و روسیه به نمایش گذاشته است. روابط ایران و ازبکستان در قیاس با سایر کشورهای منطقه آسیای مرکزی هیچ گاه در سطح مطلوب و مورد انتظار قرار نداشته است. در همین راستا، با وجود تحرکاتی که طی سال گذشته در سیاست خارجی ایران پدید آمده است و تمامی روسای جمهور کشورهای آسیای مرکزی در تهران یا پایتختهای خود یا در تهران با رئیس جمهور ایران دیدار نمودهاند، چنین دیداری میان روسای جمهور ایران و ازبکستان در تهران یا تاشکند صورت نگرفته است. تنها دیدار روحانی و اسلام کریماف در حاشیه اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای در دوشنبه تاجیکستان در سپتامبر ٢٠١٤ میلادی بوده است. در مراسم تحلیف ریاست جمهوری دکتر روحانی نیز با وجود شرکت امامعلی رحمان، رئیس جمهور تاجیکستان؛ نور سلطان نظربایف، رئیس جمهور قزاقستان و بردی محمداف، رئیس جهور ترکمنستان؛ دولت ازبکستان در سطح رئیس مجلس سنا (ایلگیزر صابراف) که در ساختار سیاسی اقتدارگرای ازبکستان نقشی تشریفاتی و فاقد اهمیت است، شرکت نمود که خود گویای نوع نگاه خاص دولت ازبکستان به ایران است. موضع جمهوری خلق چین نیز در اجلاس تاشکند بسیار مورد توجه قرار گرفت. در حالی که دیگر قدرت اصلی سازمان یعنی فدراسیون روسیه به صراحت در مورد لزوم تبدیل عضویت ایران صحبت نمود، عدم حمایت چینیها از تبدیل عضویت ایران و طرح این موضوع از سوی وانگ ایی، وزیر خارجه چین که پکن قصد دارد در وهله اول روند پیوستن هند و پاکستان به این سازمان را در دستور کار قرار دهد، اجلاس تاشکند را با پیچیدگی بیشتری مواجه نمود. رئیس جمهور چین در اجلاس تاشکند، بدون حمایت علنی و رسمی از تبدیل عضویت ایران اعلام نمود که سازمان همکاری شانگهای باید درخواست عضویت ایران و افغانستان را با جدیت دنبال نماید. نگرانی چینیها از وضعیت تاجیکستان و تاثیر منفی عضویت ایران در ورود به سازمان و اتخاذ موضع حمایتی در قبال نهضت اسلامی این کشور به عنوان همسایه بلافصل چین، روابط گسترده چین و آمریکا، عدم اطمینان چینیها از فرایند سیاسی و اقتصادی پس از برجام و نوع روابط ایران با آمریکا به ویژه تا زمان برگزاری انتخابات آتی ریاست جمهوری در ایران و آمریکا، نارضایتی احتمالی چین از نزدیکی مناسبات ایران و هند به ویژه توافق سه جانبه اخیر میان ایران، هند و افغانستان در زمینه توسعه بندر چابهار، جایگاه نامشخص و مبهم ایران در طرح راه ابریشم چین و در نهایت سیاست سنتی محافظهکارانه و بدون شتاب چینیها در حوزه سیاست خارجی، از جمله دلایل و زمینههایی است که میتوان برای عدم حمایت قاطع و لازم چین از تبدیل عضویت ایران از ناظر به اصلی در مقطع کنونی متصور بود. در رابطه با تبدیل عضویت هند و پاکستان، نکته شایان توجه این است که در اجلاس تاشکند، یک سند تعهد به امضا مقامات دو کشور رسید که به موجب آن دو کشور موظف میشوند کلیه اسناد و تعهدات مربوط به فرایند تبدیل عضویت را به تصویب برسانند و در اختیار سازمان قرار دهند تا در اجلاس بعدی سران سازمان همکاری شانگهای در آستانه قزاقستان (جولای ٢٠١٧ میلادی) در مورد آن تصمیمگیری شود. لذا کلیه مباحثی که در رابطه با عضویت اصلی هند و پاکستان در اجلاس تاشکند مطرح شده است، با واقعیت همخوانی ندارد و این دو کشور همچنان عضو ناظر و بدون رای سازمان همکاری شانگهای محسوب میشوند. نکته مهم دیگر اینکه با وجود اعلام ضمنی پاکستان در رابطه با تصویب ٢٧ سند تبدیل عضویت و تعلل هند در این زمینه، سازمان همکاری شانگهای در راستای حفظ تعادل میان اسلامآباد و دهلی نو، تمایلی به موافقت نهایی با عضویت کامل پاکستان در اجلاس تاشکند نشان نداد و تعیین تکلیف نهایی عضویت هر دو کشور را به اجلاس آتی سران در آستانه قزاقستان (جولای 2017) موکول نمود. با توجه به مباحث و ملاحظاتی که در مورد تبدیل عضویت ایران از ناظر به اصلی پس از تکمیل فرایند عضویت هند و پاکستان به ویژه از سوی چینیها مطرح شده است، طرح رسمی این موضوع عملاً به اجلاس آتی سران سازمان همکاری شانگهای در آستانه قزاقستان (جولای ٢٠١٧ میلادی) موکول خواهد شد که حتی در صورت طرح این موضوع، با توجه به تجربه هند و پاکستان از اجلاس اوفا تا اجلاس آستانه (٢١٠٥ تا ٢٠١٧ میلادی)، تحقق عینی تبدیل عضویت ایران از ناظر به اصلی از سال ٢٠١٩ میلادی به بعد قابل تصور خواهد بود. ---------- نویسنده: ولی کوزه گر کالجی - عضو شورای علمی موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس)