سیاست خارجی
سیاست های امنیتی و نظامی
جامعه و سیاست
اقتصاد و انرژی
سازمان های منطقه ای
تاریخ
فرهنگ و هنر


نسخه قابل چاپ

نسخه وب

داخلی » گزارش » فرهنگ و هنر

«ماتیلدا» و صدسالگی پرجنجال انقلاب اکتبر روسیه

۱۱ مهر ۱۳۹۶ ساعت ۹:۳۰

دکتر فرزانه شفیعی: سال 2017 میلادی –یکصدمین سال پیروزی انقلاب 1917 و تغییر رژیم حکومت تزاری به حکومت شوراها است. 20 دسامبر 2016 ولادیمیر پوتین رییس جمهور روسیه به تمامی نهادهای دولتی برای برگزاری جشن یکصد سالگی انقلاب 1917 دستورات لازم را صادر کرد. در همین راستا «انجمن تاریخ روسیه» موظف شد برای هماهنگی تمامی برنامه ها یک کمیته برنامه ریزی تشکیل بدهد. وزارت فرهنگ نیز امور مدیریتی و فنی این کمیته را برعهده گرفت ... در این میان الکسی اوچیتل فیلمساز معروف روسیه نیز با بودجه «بنیاد سینمایی» وابسته به وزارت فرهنگ روسیه، فیلم جدیدی به نام «ماتیلدا» درباره نیکلای دوم آخرین تزار روس در سنین جوانی ساخته که قرار است روز 25 اکتبر 2017 به روی پرده برود. اما همه چیز به همین سادگی نیست. از بین تمام برنامه های نامبرده، این فیلم طی چند ماه گذشته بحث و جنجال زیادی به پاکرده، به طوری که کار به پرسیدن نظر ولادیمیر پوتین در پرسش و پاسخ زنده رسید ...

ایراس: سال 2017 میلادی –یکصدمین سال پیروزی انقلاب 1917 و تغییر رژیم حکومت تزاری به حکومت شوراها است. 20 دسامبر 2016 ولادیمیر پوتین رییس جمهور روسیه به تمامی نهادهای دولتی برای برگزاری جشن یکصد سالگی انقلاب 1917 دستورات لازم را صادر کرد.

 

در همین راستا «انجمن تاریخ روسیه» موظف شد برای  هماهنگی تمامی برنامه ها یک کمیته برنامه ریزی تشکیل بدهد. وزارت فرهنگ نیز امور مدیریتی و فنی این کمیته را برعهده گرفت.

 

انقلاب اکتبر روسیه (به عبارتی انقلاب کبیر سوسیالیستی اکتبر یا کودتای بولشویک­ها) یکی از مهمترین رویدادهای سیاسی در قرن 20 به شمار می رود. این انقلاب زندگی روسیه را در اکتبر (به روایت امروز در ماه نوامبر) 1917 دگرگون کرد.

 

پیرو دستورات رییس جمهور، همه نهادهای فرهنگی و مراکز وابسته به وزارت فرهنگ فدراسیون روسیه در سطح فدرال و مناطق دست به کار شدند. زمان کمی تا روز سالگرد انقلاب روسیه باقی مانده است. برخی از نتایج این تلاش که طی کمتر از یک سال صورت گرفته، به شرح زیر است:

 

1- آماده کردن نمایشگاهی از اشیای مربوط به این رویداد مهم تاریخی در شعبه «موزه روسی»؛ در این نمایشگاه اشیایی از آرشیو و کلکسیون­های اروپا و روسیه را به نمایش گذاشته­اند. حتی پلاکاردها و تصاویر ثبت شده در دوره انقلاب را هم در این محل قرار داده­اند.

 

2- موزه هنری مولتی مدیا و یاندکس به طور مشترک پروژه «تاریخ روسیه در تصویر» را طراحی کرده­اند که طی مدت یکصد روز، «یکصد تصویر درباره 1917» در صفحه اجتماعی فیس بوک منتشر شده است.

 

3- شهروندان روسیه با مراجعه به پورتال اینترنتی «یادبود قهرمانان جنگ بزرگ میهنی 1918-1914» می­توانند اطلاعات زیادی درباره اجداد خود کسب کنند. در این پورتال اطلاعات مربوط به دو میلیون و نیم سرباز دوره تزاری را بارگذاری کرده­اند. قرار است این آمار به 8 میلیون نفر شرکت کننده در جنگ جهانی اول برسد.

 

4- آرشیو دولتی نمایشگاهی از آثار نقاشی مستند یوری آرتسیبوشف روزنامه نگار و نقاش حرفه ای ترتیب می دهد که در دوره انقلاب اکتبر ترسیم شده است. این نقاش روس در کوچه و خیابان و اماکن مختلف پرتره سیاستمداران و فعالان اجتماعی را به سرعت به تصویر می کشیده است؛ تصویر لنین در حال خمیازه کشیدن در جلسه عمومی، تصویر تروتسکی در حال سخنرانی و ... این مجموعه  برای اولین بار به نمایش گذاشته می­شود. نقاش که تاب انقلاب را نیاورده، سال 1919 به فرانسه مهاجرت می­کند.

 

5- موزه دولتی پوشکین برای یک نقاش چینی به نام تسای گوتسایان کالسکه­ و تخت خواب جمع می­کند (350 کالسکه، تخت خواب کوچک و گهواره بچه). این نمایشگاه انفرادی بسیار بزرگ که «اکتبر» نام دارد به مناسبت جشن یکصدسالگی انقلاب سازماندهی شده و ابتدای پاییز کار خود را آغاز می­کند.

 

6- موزه ارمیتاژ طرحی به نام «حمله زمستانی» آماده کرده است. این طرح به صورت نمایشگاهی غیرمعمول است که افراد هر زمان به آن وارد شوند، در فضایی متفاوت قرار می­گیرند. سال 1830 تا 1917 در بخش شرقی ساختمان اصلی وزارت امور خارجه و وزارت دارایی روسیه تزاری قرار داشتند. نمایشگاه درباره آخرین دوره کار این دو وزارتخانه است. در اشیای نمایشگاه آرشیوهای کمیابی از فیلم­های قرون هفده و هجده و همچنین اسناد مربوط به تاریخ ساخت فیلم «اکتبر» اثر سرگی ایزنشتاین به چشم می­خورند.

 

7- کتابخانه دولتی روسیه فضای سال 1917 را ایجاد می­کند. این نمایشگاه بیننده را به گذشته­های دور و آرامش بین دو انقلاب می­برد. اخبار روزنامه­های آرشیوی حاکی از نبود دغدغه در جامعه است.

 

8- نمایشگاه «مسکو 1917. از منظر تپه واگانکوفسکی» شامل 300 شیء – اسناد و تصاویر، روزنامه، مجله و پلاکارد که حکایت جنگ را از چشم کارکنان موزه رومیانتسِف، خافظان میراث ملی نشان می­دهد.

 

9- برگزاری باله «ماسکاراد» اثر لرمانتوف در تئاتر.

 

10- افتتاح نمایشگاه «آنسل کیفر – ولادیمیر خلبنیکوف» در ارمیتاژ تحت عنوان «سرنوشت مردم». این نقاش آلمانی تبار که به دنبال یافتن ردپای اجدادش در سال 1945 به روسیه آمده، در کنار سایر همقطارانش در روسیه به موضوع نازیسم و هولوکاست توجه زیادی داشته است. در آثار این هنرمند موضوع تاریخ، ادبیات، فلسفه و دین به شکلی متفاوت است.

 

11- موزه ترتیکوفسکی نمایشگاهی به همین مناسبت ترتیب داده، سنت پترزبورگ 12 نمایشگاه کتاب را برگزار کرده و برنامه­های متعدد دیگری نیز به همین مناسبت در دست آماده سازی هستند.

 

در این میان الکسی اوچیتل فیلمساز معروف روسیه نیز با بودجه «بنیاد سینمایی» وابسته به وزارت فرهنگ روسیه،  فیلم جدیدی به نام «ماتیلدا» درباره نیکلای دوم آخرین تزار روس در سنین جوانی ساخته که قرار است روز 25 اکتبر 2017 به روی پرده برود. اما همه چیز به همین سادگی نیست. از بین تمام برنامه­های نامبرده، این فیلم طی چند ماه گذشته بحث و جنجال زیادی به پاکرده، به طوری که کار به پرسیدن نظر ولادیمیر پوتین در پرسش و پاسخ زنده رسید.

 

ماتیلدا کیست؟

ماتیلدا یک دختر جوان در تئاتر باله سنت پترزبورگ است که شاهزاده جوان در سن بیست سالگی به طور اتفاقی او را در تئاتر دیده و دلباخته­اش می­شود. موضوع ملاقات­های شاهزاده با دختری از خانواده غیرسلطنتی در پترزبورگ دهان به دهان می­چرخد و این عشق تا زمانی ادامه پیدا می­کند که شاهزاده جوان به ازدواج با دختری از طبقه خود رضایت می­دهد. الکسی اوچیتل این جریان را از روی دفترچه خاطرات نیکلای و بر اساس واقعیت ساخته و البته، به گفته بسیاری منتقدان شاخ و برگش را زیاد کرده، به طوری که نیکلای را حتی بعد از ازدواج در بین دو زن قرار می­دهد. اینجای قضیه برای ذهن روس ثقیل است. کلیسای ارتدوکس روسیه به هیچ عنوان اجازه نمی­دهد که پیوند مقدس ازدواج با ارتباطات پنهانی مرد دچار خدشه شود. به ویژه اینکه شخصیت مورد بحث در شمار «قدیسان» قرار داشته باشد.

 

کمتر پیش می­آید که در کلیساهای روسیه شمایل «خانواده هفت نفره» نیکلای دوم متشکل از نیکلای، الکساندرا همسرش، چهار دخترشان و پسرکوچکشان که به دست بلشویک­ها بیرحمانه کشته شده و جسدشان با اسید سوزانده شد، به عنوان قدیس بر دیوار نباشد.

 


 

قدیس در ذهن یک روس، یعنی عاری از هرگناه و دور از شهوات دنیوی. نیکلای دوم آخرین تزار روسیه. اولین بار نیست که طی چند سال گذشته حول موضوعات مرتبط با دین و کلیسا در چنین سطحی جنجال برپا می شود. اواسط سال 2015 بود که تئاتر «تانگیزر» در نووسیبیرسک بحث و جنجال به راه انداخت. عیسی (ع) در قالب انسانی به نمایش درآمد که زنان برهنه در اطرافش می­چرخیدند و به واقع شخصیت پیامبر دین مسیحیت را به چالش کشیدند. اعتراضات تا جایی رسید که رییس تئاتر از سمت خود برکنار شد. حکومت سکولار درصدد آرام کردم مومنینی برآمد که احساساتشان جریحه دار شده بود.

 

کلیسای ارتدوکس در ده سال اخیر بویژه بعد از روی کار آمدن جناب کریل اسقف اعظم روسیه (که عده ای مردم جامعه او را بیشتر سیاستمدار می­نامند تا رهبر دینی) آرام آرام قدرت خود را افزون کرده و شانه به شانه حکومت حرکت می­کند. کلیسا ضعف اعتقادات دینی در جامعه را بارها گوشزد کرده و از تمامی ابزارهای موجود و حمایت­های حکومت استفاده کرده، با برگزاری برنامه­های متعدد (حتی شرکت کردن یک کشیش در برنامه موسیقی و نواختن گیتار) حضور در کانال­های اجتماعی در فضای مجازی اعم از فیس بوک، کانتاکت و تویتر، ساخت فیلم­های کارتونی برای کودکان با موضوع زندگی قدیسان و یا نقش قدیسان در پیروزهای بزرگ روسیه در طول تاریخ این کشور، قراردادن سخنرانی­های متعدد پدران در فضای یوتیوب، تعریف طرح­های مختلف برای تربیت احساسات میهن­پرستانه در بین کودکان و نوجوانان، حضور پررنگ (در سطح جناب کریل) در انجمن زبان روسی و تعاملات با دیگر ادیان و سکوت در مواقع حساس (که پیشتر سابقه نداشته) در راستای ایجاد همبستگی که حکومت از ایشان می­خواهد، مردم جامعه را به سوی خود جذب می­کند. این روند به صورتی است که امروز تعداد افراد «لائیک» به دفعات کمتر از قبل رسیده و در هر برنامه مهم کلیسا از جمله عید پاک، زیارت اشیای متبرکه­ای که از طی دو سال اخیر از یونان می­آورند و امثال آن صفوف طولانی به چشم می­خورد. اگر پا را از مسکو فراتر گذاشته به شهرهای کوچک بروید، تعداد دینداران بسیار بیشتر بوده و در معابد قدیسین شاهد جمعیت انبوه و راهپیمایی­های روزانه کلیسا نیز خواهید بود.

 

در مورد فیلم «ماتیلدا» اگرچه کلیسا استراتژی خود را عوض کرده و اینبار آمرانه آن را منع نکرده، اما نظر و نگاهش انتقادآمیزش را در همه جا به نمایش گذاشته و تاکید می­کند که «نیکلای دوم، اگرچه مرتکب اشتباه سنگینی شده، اما به هر حال رهبر و حاکم ما بوده. ما با وجود اشتباهات وی، بایستی شخصیت او را به عنوان یک انسان، یک سیاستمدار در رأس حکومت در نظر بگیریم».

 

تیخون اسقف یگوریفسکی رییس شورای فرهنگ اسقفی در نشست خبری به همین مناسبت گفت: «جای تعجب دارد که امروز ما یکصدسالگی انقلاب اکتبر را تنها با یک فیلم - «ماتیلدا» جشن می گیریم.

 

آنچه که بیش از همه مرا نگران می کند این است که در جشن یکصد سالگی انقلاب تنها این محصول را برای نمایش داریم. در این فیلم نیکلای دوم و پدرش الکساندر سوم را خوار کرده اند و چهره ای خصمانه از آنها نشان می دهند. این از نظر ما امری تحقیرآمیز است. الکساندر سوم با صدایی بلند در فیلم می گوید: من تنها فرد از خاندان رومانوف هستم که با بالرین ها معاشرت نکرده ام.

 

در فیلم، نیکلای گاهی با همسر و گاهی با معشوقه در بستر است و تمام صحنه ها به طور کامل به نمایش گذاشته می شود؛ این کار یعنی به سخره گرفتن و لگدکوب کردن فرهنگ و تاریخ ما. کارگردان می تواند هر سوژه ای که بخواهد را برای اثر هنری خود انتخاب کند، اما نباید به تحریف تاریخ دست زده و به بیننده بقبولاند که نیکلای عملا با دو زن زندگی می کرده است.

 

واقعیت این است که کلیسا پیوسته موضوعاتی را ممنوع یا تحریم می کند و این تصور برای خود ما پیش آمده که ما به یک کمیته سانسور کننده تبدیل شده ایم. فکر می کنم که بیش از این نباید ادامه داد، زیرا نتیجه خوبی به دنبال نخواهد داشت. به همین خاطر ما درخواستی برای منع نمایش فیلم نکردیم، اما حقیقت را در همه جا بیان می­کنیم.

 

موضوع آزار دهنده این است که در فیلم «ماتیلدا» نیکلای دوم و چهره مقدس برای پیروان مذهب ارتدوکس کلیسای مسیحیت را به عنوان فردی نالایق نشان می دهند و بدتر آنکه یک بازیگر آلمانی نقش نیکلای را برعهده می گیرد. همین بازیگر سال گذشته قهرمان فیلم «پورنو» (گوینده با اغراق درباره فیلمی صحبت می کند که قهرمان آن از نظر اخلاقی به شدت منحرف و همچنین همجنسگرا بوده) در آلمان بوده است.

 

نمایندگان کلیسا تاکید می­کنند که تمام قصه­هایی که درباره گذشته و آخرین تزار روس برای نسل جوان و کودکان گفته، به باد خواهد رفت.

 

بسیاری از منتقدین نمی­دانند جامعه چه واکنشی باید نشان بدهد؟ این فیلم نقطه نظر کارگردان است، در قانون اساسی روسیه بر اصل تسامح و تحمل­پذیری تاکید شده و آزادی بیان وجود دارد، اما آنان که تا امروز نیکلای را مبری از گناه می­دانستند، با دیدن این فیلم احساس بدی پیدا کرده­اند؟

 

ناتالیا پاکلونسکایا نماینده جوان دومای روسیه از دادستانی پترزبورگ درخواست کرد که آنونس تبلیغاتی فیلم «ماتیلدا» (به مدت 2 دقیقه) را مورد بررسی قراردهند. دادستانی در پاسخ اعلام کرد که هیچ موردی برای منع اکران این فیلم مشاهده نشده است. اما پاکلونسکایا درخواست خود را مجدد مطرح کرده و این بار از دادستانی خواست که کل سناریو را مطالعه کرده و از افراد متخصص و همچنین نمایندگان کلیسای ارتدوکس برای ارائه نظر کارشناسی دعوت بعمل آورند. وی در عین حال بر این موضوع تاکید کرد که مبلغ هنگفتی از بودجه صندوق سینمایی برای ساخت این فیلم اختصاص یافته است.

 

شورای اجتماعی وزارت فرهنگ روسیه 20 هزار امضا برای جلوگیری از اکران این فیلم جمع کرده است. شرکت کنندگان در این اقدام جمعی تاکید دارند که پرداختن به یک سوژه از زندگی شخصی نیکلای دوم، شرافت و قداست تزار روس را خدشه دار می کند.

 

پس از این اعتراض دوم، دادستان اعلام کرد که پاکلونسکایا پا را فراتر از وظایف فرهنگی خود گذاشته و به خاطر این نوع برخورد با دادستانی باید در دادگاه پاسخگو باشد.

 

پاکلونسکایا بر مواضع خود باقی مانده و تاکید می کند که قهرمان این فیلم یعنی نیکلای دوم یکی از قدیسان کلیسای ارتدوکس روسیه به شمار رفته و شمایل وی در معابد به دیوار آویخته شده است. موضوع دیگر این است که بازیگر نقش نیکلای، قبلا در فیلم های پورنو ایفای نقش می کرده است. وی معتقد است که این فیلم با توهین با قدیسان کلسیای ارتدوکس، احساسات مذهبی مردم را جریحه دار می کند.

 

کارگردان فیلم تمامی این سخنان را بی اساس خوانده و می گوید چطور درباره فیلمی نظر می دهند که فقط تبلیغ آن را دیده اند؟! یک نماینده دیگر روسیه پیشنهاد داد که برای تصمیم گیری درست باید اکران خصوصی گذاشته شود.

 

در فدراسیون روسیه با تعدد اقوام و جهانبینی می توان انتظار داشت که با وقوع چنین اتفاقی صداهایی نیز از سایر مناطق مدعی شنیده می شود. دو جمهوری چچن و داغستان از رهبران خود خواستند که اکران این فیلم منع شود. اما وکیل کارگردان فیلم خاطر نشان کرد که این کار با روح قانون اساسی کشور مغایرت دارد. به گفته وی، مقامات محلی اجازه ندارند بر نمایش فیلمی که وزارت فرهنگ مجاز اعلام کرده، اعمال نفوذ کنند.

 

وی همچنین می گوید که اقدام ناتالیا پاکلونسکایا نماینده دوما نیز نسبت به فیلم «ماتیلدا» یک «مکانیزم فراگیر تفرقه اندازی» در جامعه را به دنبال خواهد داشت. این فیلم درباره روابط امپراطور نیکلای دوم و ماتیلدا کشسینکایا بالرین جوان است و پاییز به روی پرده می رود. الکسی اوچیتل امیدوار است که این فیلم نامزد «اسکار» شده و جایزه بهترین فیلم به زبان خارجی را کسب کند.

 

اما رمضان قدیروف رهبر چچن نامه ای به وزارت فرهنگ نوشته و اظهار کرد که این فیلم احساسات مومنین را عمدا به استهزاء گرفته است. قدیروف از ولادیمیر مدینسکی درخواست کرده که اکران این فیلم را در چچن ممنوع کند.

 

در نامه وی آمده است: «ده ها هزار  نفر از مردم با ادیان مختلف خواهان منع اکران این فیلم در فدراسیون روسیه هستند، زیرا این فیلم احساسات مومنین را جریحه دار کرده، ارزش های انسانی را تحقیر نموده و قدیسان و تاریخ چند قرنی اقوام روسیه را تحقیر می کند». نظر نهایی محققین در حوزه روانشناسی، زبانشناسی، فرهنگی و تاریخی و همچنین افرادی که این فیلم را تماشا کرده اند چنین است.

 

به دستور رییس جمهور فدراسیون روسیه در روز 5 دسامبر 2016، شماره 646 درباره دکترین امنیت اطلاعات فدراسیون روسیه که در آن راجع به نظر مسئولین و مقامات رسمی درباره امنیت ملی فدراسیون روسیه در حوزه اطلاعاتی نوشته شده نیز می توانید مراجعه کنید. یکی از تهدیدهای اصلی اطلاعاتی در این سند، تاثیرگذاری بر مردم روسیه و در وهله اول بر جوانان از طریق اطلاعات به منظور اضمحلال ارزش های معنوی – اخلاقی سنتی روسیه است. در جمهوری چچن مردم به سخنان اجدادشان احترام گذاشته به تاریخ چند قرنی میهن مشترکمان اهمیت می دهند. سواره نظام قفقاز در جنگ جهانی اول از خود غیرت و شهامت نشان داده و افتخار ارتش روسیه بوده است. این سربازان پا به رکاب همان مردم قفقاز شمالی، ماورای قفقاز، مسلمانان و داوطلبین قسم خورده تزار نیکلای دوم بودند که خود را موظف به دفاع از امپراطوری روسیه در مقابل دشمن می دانستند. این هنگ تا اخرین قطره خود نسبت به تزار و ارتش تزاری وفادار ماند.

 

ما برای زندگی شرافتمندانه و با عزت باید تاریخمان را به یاد داشته باشیم، به آن افتخار کنیم و برای آن بجنگیم. این خاطره مقدس است. ما نسل حاصل از سربازان غیور هستیم پس باید یاد مدافعین میهن را زنده نگه داشته و نسل جوان را طوری تربیت کنیم که به تاریخ احترام گذاشته و از سنت های حسنه و پرافتخار اجداد ما حراست کند. این وظیفه مقدس ما است.

بنابراین با تکیه بر ماده 125 قانون اساسی «آزادی دینی و اتحادیه های دینی» از وزارت فرهنگ فدراسیون روسیه می خواهم که جمهوری چچن را از فهرست مناطق برای اکران فیلم «ماتیلدا» خارج کند.

 

وزارت فرهنگ قول داد که درخواست رمضان قدیروف را درباره منع اکران فیلم در چچن در نظر داشته باشد و رسما به وی نوشتند: «این حق چچن است و ما درخواست چچن را انجام می دهیم». پاکلونسکایا در این رابطه گفت که علاوه بر چچن، چند منطقه دیگر نیز درخواست مشابه خود را به وزارت فرهنگ ارسال کرده اند.

 

ولادیمیر پوتین در پاسخ به سوال سرگی بِزروکوف بازیگر روس درباره انتقادات به این فیلم اظهار کرد: «کشور بزرگ است، اقوام متعدد با جهانبینی مختلف و نقطه نظرات متفاوت در این کشور زندگی می­کردند و ارزیابی آنها از هم موضوع با هم فرق دارد. درباره خانواده تزاری، پیشتر هم فیلم­هایی ساخته شده که به دفعات بدتر از فیلم «ماتیلدا» است. فیلم­هایی با موضوع خانواده تزاری، راسپوتین و چهره­های خاص را در دوره­های قبل هم دیده­ایم. من برای آقای الکسی اوچیتل کارگردان این فیلم که شخصا او را می­شناسم، احترام زیادی قائل هستم و او همیشه از خود استعداد نشان می­دهد.

 

علیرغم ارزیابی پوتین از فیلم «ماتیلدا» هنوز عده­ای در حال جمع آوری امضا برای جلوگیری از نمایش این فیلم هستند، چرا که متعقدند این فیلم نه تنها تاریخ کشور را تحریف می­کند، بلکه به ارزش­های معنوی ساخته و پرداخته ذهن مومنین کلیسای ارتدوکس و مفهوم قدیس در کلیسا صدمه وارد می­کند.

در پایان این موضوع نیز قابل ذکر است که وزارت فرهنگ روسیه روز 12 اوت سال جاری مجوز اکران فیلم را صادر کرد.

 



نویسنده: فرزانه شفیعی - دکترای زبان روسی از انستیتوی تخصصی زبان روسی پوشکین