مبانی موسیقی ملی جمهوری آذربایجان

تاریخ انتشار : يکشنبه ۲۴ مرداد ۱۳۹۵ ساعت ۱۵:۳۲
Share/Save/Bookmark
 
جمیله حسنوا: بررسی میراث علمی و موسیقایی عُزِیر حاجی بیگف، آهنگساز و موسیقی دان نابغه، بنیانگذار آثار آهنگسازی و موسیقی شناسی نظری آذربایجان از لحاظ شیوه آموزش موسیقی ملی بسیار لازم بوده و از اهمیت علمی-عملی ویژه ای برخوردار است ... در زمینه فرهنگ موسیقایی آذربایجان در آثار کلی حاجی بیگف، مسیر تحول از سنت شفاهی به مکتوب و همچنین تحول هنر آهنگسازی حرفه ای جلوه گر شده است. آثار علمی حاجی بیگف گام مهمی در ترکیب تفکر شرقی و تفکر غربی اروپایی بوده است. عُزِیر حاجی بیگف، به عنوان بنیانگذار نظریه هارمونی در موسیقی ملی آذربایجان در قرن بیستم شناخته شده است، که با ظهور فعالیت علمی بنیادین او تحت عنوان "مبانی موسیقی ملی آذربایجان" برگ جدیدی به علم موسیقی آذربایجان گشوده شد ...
 
ایراس: بررسی میراث علمی و موسیقایی عُزِیر حاجی بیگف (اوزِیر حاجی بِی­ اُف/Uzeyir Hajibeyov)، آهنگساز و موسیقی دان نابغه، بنیانگذار آثار آهنگسازی و موسیقی شناسی نظری آذربایجان از لحاظ شیوه آموزش موسیقی ملی بسیار لازم بوده و از اهمیت علمی-عملی ویژه ای برخوردار است.

در زمینه فرهنگ موسیقایی آذربایجان در آثار کلی حاجی بیگف، مسیر تحول از سنت شفاهی به مکتوب و همچنین تحول هنر آهنگسازی حرفه ای جلوه گر شده است. آثار علمی حاجی بیگف گام مهمی در ترکیب تفکر شرقی و تفکر غربی اروپایی بوده است. عُزِیر حاجی بیگف، به عنوان بنیانگذار نظریه هارمونی در موسیقی ملی آذربایجان در قرن بیستم شناخته شده است، که با ظهور فعالیت علمی بنیادین او تحت عنوان "مبانی موسیقی ملی آذربایجان" برگ جدیدی به علم موسیقی آذربایجان گشوده شد.

فعالیت علمی-نظری عُزِیر حاجی بیگف با عنوان "مبانی موسیقی ملی آذربایجان" برای اولین بار در سال 1945 به زبان روسی منتشر شد. در سال های بعد (1950، 1952، 1957، 1965، 1985) چندین نسخه به زبان های آذربایجانی و انگلیسی مجددا منتشر شد. علاوه بر این در سال 2002 مجله الکترونیکی "موسیقی دونیاسی" کتاب درسی الکترونیکی "مبانی موسیقی ملی آذربایجان" را بر اساس کتاب عُزِیر  حاجی بیگف منتشر کرد.

لازم به ذکر است که مبانی نظری موسیقی حرفه ای، سنت نظری و نظریه هارمونی توسط او، در ابتدا توسط متفکرین و دانشمندان شرق، صفی الدین الاورموی (قرن 13)، عبدالقادر مراغی (قرن 14) و ... طرح ریزی شده بود. در رساله های علمی فرهنگ نویسان، آمده است که این امر همزمان با این که توسط هنرمندان مشهور قرون وسطی به وجود آمده است، اطلاعات کاملی در مورد سیستم صدای بلند، ویژگی های ریتمیک و ملودیک، شیوه های به وجود آمده بر اساس آثار موسیقایی، فرم های موسیقی، آلات موسیقی و غیره انعکاس یافته و اینها تمام آن چیزی است که اساس عملکرد موسیقایی را ایجاد می کند. در نتیجه، شیوه عملکرد موسیقایی از آن زمان به صورت یک نظریه آموزشی و سیستماتیک به ما رسیده و دقیقا آثار این دانشمندان موسیقی دان آغاز تفکر علمی-نظری شرق شد و پس از آن در قرن بیستم در آثار عُزِیر  حاجی بیگف و جانشینان او تبلور یافت.

به طور طبیعی در موسیقی حرفه ای سنت شفاهی هر ملت، فرم های اجرایی و سبک های مخصوصی وجود دارد. با این حال، اساس هارمونی، وجود جفت مشترک متحد آن است. ما تایید این تفکر را بر فعالیت علمی حاجی بیگف در "مبانی موسیقی ملی آذربایجان" می دانیم که در آن گفته شده است "... اوج شکوفایی فرهنگ موسیقایی مردم خاورمیانه به قرن چهاردهم باز می گردد و با افتخار به شکل یک «ساختمان» دوازده ستونه و شش برجه بالا رفته است، با ارتفاعی که چشم انداز آن به چهار جهت دنیا گشوده می شود...". دوازده ستون، دوازده مقام (موغام) اصلی موسیقی را معرفی می کنند: عشاق، نوا، بوسیلک، راست، عراق، اصفهان، زیرافکن، بزرگ، زنگوله، راهوی، حسینی و حجاز. شش برج نیز نماینده شش آواز هستند: شهناز، مایه، سلمک، نوروز، گردانیه و گوشت. اما در پایان قرن چهاردهم "... مردم خاورمیانه، «آجر» ارزشمندی را که در «ساختمان موسیقی» ویران شده بود، به کار گرفتند و به همراه متریال «ساختمانی» خود، هر کدام جداگانه «معبد موسیقی» شخصی خود را به شیوه ای مختص هر ملت، بنا کردند."

حاجی بیگف در مطالعات خود، قوانین کلی پذیرفته شده در تئوری موسیقی شرق و اروپا را با یکدیگر پیوند داده و بر این اساس مبانی مفاد نظریه هارمونی را گسترش داد. او قواعد هارمونی موسیقی حرفه ای و ملی سنت شفاهی را بیرون کشید و راه های به­کارگیری آنها در آثار آهنگسازی را نشان داد. بنابراین، او قادر به ایجاد یک سیستم نظری در موسیقی آذربایجان شد که به عنوان پایه های متدولوژی برای مطالعه مبانی هارمونی الگوهای موسیقی حرفه ای و ملی سنت شفاهی و همچنین آثار آهنگسازان آذربایجان، به کار برده شد.

حاجی بیگف با اولین آثار خود به منطق ترکیب هارمونی توجه کرد و شروع به مطالعه آن نمود. اگر اپرای مقامی "لیلی و مجنون" را اولین مرحله در این راه بدانیم، پس هر کدام از آثار بعدی این آهنگساز، مرحله جدیدی برای تایید مفاد نظریه هارمونی توسط او بودند. در نهایت تحقیقات هنری او به طور موفقیت آمیزی در اپرای "کوراوغلو" به انجام رسید. به گفته خود آهنگساز، دقیقا مطالعه مبانی موسیقی ملی و سیستم دستگاهی، ذهن خلاق او را گسترش داده و زبان موسیقی آثار او را غنی ساخت.

فعالیت نظری حاجی بیگف با عنوان "مبانی موسیقی ملی آذربایجان"، مقالات علمی او که در طول سال های مختلف نوشته و به چاپ رسیده اند، دست نوشته هایی که در آرشیوها نگهداری می شوند، همه منابع ارزشمندی برای مطالعه روند تکامل تفکر علمی- نظری است.

نظریه هارمونی حاجی بیگف بر پایه مطالعه و بررسی مفاد نظری هفت هارمونی اصلی موسیقی آذربایجان؛ راست، شور، سه گاه، چهارگاه، بیات شیراز، شوشتر، همایون و سه نوع فرعی آن؛ سرنج، شهناز و چهارگاه نوع2 بنا نهاده شد. همان طور که از اسامی نام برده پیداست، آنها با اسم مقام ها مطابقت دارند، به طوری که پیوند طبیعی عمیق میان مفاهیم مقام و هارمونی را آشکار می کنند.

ساختار هارمونی های موسیقی آذربایجان توسط عُزِیر  حاجی بیگف به تفصیل توصیف شده و گسترش یافت. اما ما می خواهیم به برخی از مسایلی که در ارتباط با طرح ریزی آتی نظریه هارمونی است، بپردازیم.

توجه داشته باشیم که در شرق، ازجمله در رساله موسیقی آذربایجان اصطلاحات "مقام" و "هارمونی" به عنوان مفاهیم تکمیلی یکدیگر استفاده می شوند. از این نقطه نظر، کشف این مفاهیم در آثار علمی و موسیقایی حاجی بیگف قابل توجه است. از نظر ما مطالعه به هم پیوستگی آنها در این زمینه دقیقا بجاست.

به گفته حاجی بیگف "لازم است که توجه ویژه ای به سیستم هارمونی شود، هارمونی های زنده ای که چنین نقش مهمی در موسیقی آذربایجان ایفا می کنند. باید به هر ترتیبی که شده تلاش کرد که این هارمونی ها اهمیت مستقل خود را از دست ندهند ... من شخصا معتقدم که سیستم هارمونی تازگی و طراوت را به فرهنگ سراسری موسیقی وارد می کند".

همانطور که می دانیم، مقام یک اثر موسیقایی است که در سبک بداهه نوازی، بر اساس موضوع داده شده در یک هارمونی مشخص ساخته می شود. عنصر اصلی زبان موسیقی در مقام، هارمونی است. در آن زمان در موسیقی حرفه ای سنت شفاهی، اساس هارمونی مفاهیم بسیاری داشت. اما هرگاه در نوع فرم های کوچک در زبان موسیقی رقص و ترانه های محلی، نواهای عاشیق ها، ردیف دستگاهی استفاده شود، نه در میزان کامل آن، بلکه فقط در فرم های ادواری چون مقام-دستگاه، روابط هدفمند مراحل هارمونی در تمام ابعاد آشکار می شوند و قاعده ترکیب هارمونی و توسعه زبان موسیقی را در خود منعکس می کنند. واضح است که در کشف ویژگی های ساختاری هارمونی ها و نقش مراحل هارمونی حاجی بیگف بر ترکیب فرم دستگاه ها تکیه شده است. بنابراین او موفق شد مقام ها را ساماندهی کرده و ثابت کند که اساس هارمونی آن ها، رنگ بندی هارمونی ثابت آن، ویژگی های آهنگین هارمونی، ترکیب فرم ها، قواعد توسعه ملودیک و غیره، در مجموع سیستم مقام را تشکیل می دهند. همه اینها در اساس نظریه هارمونی حاجی بیگف قرار می گیرند.

حاجی بیگف به تدریج سیستم مقام ها را در یک برنامه آموزشی در زمینه مقام ها (1925)، در آثار موسیقی ساخته شده اش و در فعالیت های علمی خود، اجرایی کرد. همان طور که در کتاب "مبانی موسیقی ملی آذربایجان" بررسی شده است، اصول ترکیب و ساخت ملودی در هارمونی های مشخص، اساس سیستم مقام را تشکیل می دهند.

نتایج تجزیه و تحلیل مقایسه ای ملودی و مقام-دستگاه های هم نام، که در "مبانی موسیقی ملی آذربایجان" آمده است، این گفته ها را مورد تایید قرار می دهد. حاجی بیگف قواعد مشخص ساخت ملودی را ازمبانی ساختار دستگاه ها، گرفت. او در ارتباط با هدفمندی بخش هارمونی، آنها را "هارمونی تقسیم شده" نامید، که قطعا باید در ابتدا تقسیم مقام را درک کرد، به طور مثال "مقام-شعبه". می توان گفت که ملودی ساخته شده توسط حاجی بیگف شامل فرم های ملودیک مخصوص دستگاه هاست. در این سیستم او در آثار خود از فرم ها و سبک های مختلفی پیروی می کرد.

حال می خواهیم به طور ویژه به خصوصیت اصلی نظریه هارمونی حاجی بیگف بپردازیم، مخصوصا ایجاد آن در محل تلاقی علم موسیقی غرب و شرق و محل تلاقی رویکردهای هنری مکتوب و شفاهی. در ارتباط با این موضوع، در حالیکه مبانی تئوری هارمونی های موسیقی آذربایجان بررسی می شود، باید به سیستم نظری موسیقی در شرق و غرب توجه شده، ساختار هارمونی را تجزیه و تحلیل کرده و به مقایسه آنها با مقام ها و تنظیم ظروف، سیستم ماژور-مینور اروپایی و فعالیت های آهنگسازی پرداخت. از نظر ما تجزیه و تحلیل مقایسه ای در چنین دیدگاهی، ما را به کشف ویژگی های زبان موسیقی ملی، به عنوان نتیجه هماهنگی تئوری هارمونی و آثار موسیقایی، می رساند.

در موسیقی شناسی آذربایجان فعالیت های علمی حاجی بیگف از اهمیت بسیاری برخوردار است. او برای اولین بار برنامه پیشرو مساله آموزش هارمونی های ملی با نقطه نظر علمی، متدولوژی و عملی را مطرح کرد و این امرتوانست به عنوان مساله مهم انتوموزیکولوژی، آموزش موسیقی و آثار آهنگسازی به پیش رود. به نظر می رسد که بر اساس اهمیت فعالیت علمی عمیق عُزِیر  حاجی بیگف تحت عنوان "مبانی موسیقی ملی آذربایجان"، می توان اساس نظریه را نه تنها ملی، بلکه مربوط به موسیقی تمام آذربایجان نامید.

همان طور که معلوم است، هدف از تایید نظریه حاجی بیگف به طور هدفمند به آماده سازی موضوع بهره برداری عملی از نظریه هارمونی موسیقی آذربایجان و ورود به سیستم آموزش موسیقی حرفه ای می انجامد، که در سال های دهه 20 قرن بیستم شکل گرفت. در اواخر سال های دهه 30 واحد درسی "مبانی موسیقی ملی آذربایجان" در برنامه درسی کنسرواتوار دولتی آذربایجان وارد شد و تا امروز این موضوع در شمار رشته های اصلی موسیقی در مدارس موسیقی و درموسسات آموزش عالی و متوسطه تخصصی موسیقی نیز، آموزش داده می شود.

جستجوی نوآورانه حاجی بیگف در زمینه نظریه هارمونی موسیقی آذربایجان در حال حاضر نیز، به آهنگسازان و موسیقی دانان آموزش داده می شود.
 

----------
نویسنده: جمیله حسنوا - دکترای مطالعات هنر و استاد آکادمی موسیقی باکو

مترجم: مرضیه موسوی

 
کد مطلب: 1775