نگاه آنکارا به خواسته های تهران در لیبی

یادداشت آناتولی: ایران در لیبی به دنبال چیست؟

تاریخ انتشار : يکشنبه ۲۹ تير ۱۳۹۹ ساعت ۰۱:۵۰
Share/Save/Bookmark
 
یادداشت آناتولی: ایران در لیبی به دنبال چیست؟
 
دوغاجان باشاران، کارشناس روابط بین المللی بنیاد پژوهش های سیاسی و راهبردی ترکیه TÜRPAV: اظهارت مطرح شده در تهران درباره تحولات لیبی را بررسی کرده و بیش از آنکه آنها را نشانه یک سیاست فعال بداند، تا حدود زیادی یک رویکرد گفتمانی به شمار می آورد که تنها در حد حرف باقی خواهد ماند.

«توضیحات و موضع گیری‌های بازیگران بین المللی در باره لیبی منجر به افزایش اهمیت سیاست خارجی ترکیه در رابطه با مسئله لیبی شده است. یکی از کشورهایی که طی ارزیابی تحولات لیبی موضع آن نسبت به این مسئله نادیده گرفته شده، ایران است.  این درحالی است که محمد جواد ظریف، وزیر امورخارجه ایران در چارچوب سفر خود به ترکیه در ماه ژوئن با توضیحات خود در رابطه با لیبی توجه‌ها را جلب کرده بود.  ظریف طی سخنانی در جریان این سفر ضمن اشاره به اینکه تهران و آنکارا در رابطه با تحولات لیبی رویکرد مشابهی دارند، اظهار نمود: امیدواریم دولت مشروع لیبی که از حمایت بین المللی برخوردار است، به طور کامل وارد مسیر حل و فصل مسائل شود.
سپس عباس موسوی، سخنگوی وزارت امورخارجه ایران در ارزیابی تحولات لیبی در تاریخ 17 ژوئن، بر لزوم احترام به تمامیت ارضی این کشور تأکید کرد. سردار حسین دهقان، مشاور نظامی آیت الله خامنه ای، هم طی سخنانی در تاریخ 22 ژوئن گفت: در لیبی از دولت وفاق ملی که از مشروعیت بین المللی برخوردار است حمایت کرده و خواستار راه حل سیاسی در این کشور هستیم.
این توضیحات مقامات ایرانی نیازمند بحث و بررسی درباره انتظارات و اهداف ایران در لیبی است.

تلاش ایران برای حضور در دریای مدیترانه
همانگونه که می دانید ترکیه به دلیل سیاست این کشور در لیبی، از یک سو با اتخاذ یک رویکرد آرمانی در سطح جهانی، سیاست حمایت از دموکراسی‌های مشروع در مقابل مدیریت های کودتاگر را به اجرا گذاشته و از سوی دیگر نیز برای تأمین امنیت ملی و رفع محاصره خود در شرق مدیترانه یک استراتژی فعال به اجرا گذاشته است. واضح است بازیگرانی که در لیبی از حفتر حمایت می‌کنند، همان بازیگرانی هستند که در شرق مدیترانه علیه ترکیه ائتلاف تشکیل داده اند.
از منظر آنکارا ارزیابی تحولات لیبی و شرق مدیترانه به عنوان دو مسئله جداگانه امکان پذیر نیست. در حقیقت مهمترین هم پیمانان یونان و قبرس {یونانی نشین} که در پی کشف ذخایر هیدروکربن در شرق مدیترانه در صدد ضایع نمودن حقوق حاکمیت ترکیه در منطقه با قراردادن این کشور در مقابل عمل انجام شده بر آمدند، کشورهای اسرائیل، مصر و امارات متحده عربی هستند. از سوی دیگر روابط نزدیک این عناصر با آمریکا و حمایت آمریکا از گروه تروریستی پ.ک.ک /ی.پ.گ در شمال سوریه نشانگر تلاش برای محاصره ترکیه از سمت جنوب است.
با بررسی تحولات لیبی مشاهده می‌کنیم که مهمترین هم پیمانان حفتر که شخصا سال های طولانی در آمریکا اقامت داشته، کشورهای اسرائیل، مصر، امارات متحده عربی و عربستان سعودی هستند. لذا ائتلاف کشورهای مذکور با حفتر به سیاست ایران در رابطه با لیبی نیز جهت می‌بخشد.
به طور خلاصه ضدیت با آمریکا، اسرائیل و عربستان سعودی که سیاست خارجی ایران را شکل می دهد، در سیاست تهران در رابطه با لیبی نیز مشاهده می شود. زیرا تهران همانند سیاست کلی آن درخاورمیانه، در لیبی نیز علیه بازیگران مذکور موضع گیری کرده و اظهار نظر نموده است، بدین ترتیب بدنبال راه‌هایی برای افزایش محبوبیت خود از طریق مخالفت با اسرائیل و آمریکا است. 
مهمترین معضل و دودلی تهران در مسئله لیبی، حمایت مسکو به عنوان مهمترین هم پیمان آن در سیاست های بین المللی، از حفتر است. به همین دلیل گفته می‌شود، ایران به رغم تمایل جهت مداخله در تحولات لیبی، از برداشتن گام هایی که باعث شود تا در مقابل روسیه قرار گیرد، خودداری می‌کند.
بنابراین نباید انتظارداشت که ایران با اجرای یک سیاست فعال همانند سیاست های آن در سوریه، به طور مستقیم درتحولات لیبی طرف واقع شده و یا به گفته دیگر در دوران آتی در لیبی یک جنگ نیابتی به اجرا بگذارد.
در واقع هدف تهران تبدیل شدن به یک بازیگر تعیین کننده نیست که در لیبی به بازی شکل داده و یا بازی را تخریب کند. هدف ایران نشان دادن قدرت خود برای داشتن حق سخن در مسائل لیبی است. یعنی اظهارات مقامات ایرانی تلاشی است در جهت نشان دادن این کشور به عنوان یک بازیگر ساحلی مدیترانه.
این تلاش ناشی از استراتژی تهران برای دسترسی به دریای مدیترانه است. زیرا هر چند ایران از طریق حزب الله لبنان به دریای مدیترانه دسترسی یافته، اما استراتژی این کشور برای دسترسی به مدیترانه به این محدود نمی شود. به گونه ای که تهران، به عنوان یک بازیگر نایب در جنگ داخلی سوریه از یک سو با استفاده از نیروهای شبه نظامی ‌شیعه از کریدوری که از طریق سوریه و عراق به دریای مدیترانه متصل می‌شود به عنوان کریدوری جهت دور زدن تحریم ها استفاده کرده و از سوی دیگر از طریق نیروهای شبه  نظامی مذکور در صدد دائمی ‌کردن حضور خود در سوریه است. 
به عبارت دیگر ایران به دنبال راه‌هایی برای ماندگاری در سوریه بوده و فکر می‌کند اگر در این کشور دائمی ‌باشد، به یک بازیگر مهم در ساحل مدیترانه تبدیل خواهد شد.

عناصری که سیاست تهران در لیبی را تعیین می‌کند
از سوی دیگر دو عامل مهم دیگری وجود دارد که بر سیاست ایران در رابطه با لیبی تأثیر می‌گذارد. اولین مورد، تمایل دولت تهران برای برقراری روابط نزدیک با گروه‌های اهل سنت در راستای تلاش برای دستیابی به یک موقعیت متمایز در جهان اسلام است. ایران که خواستار شکستن نفوذ ریاض در دنیای اسلام است، این وضعیت را به عنوان بخشی از سیاست "تقریب مذاهب" خود معرفی می‌کند. بنابراین از لحاظ ایران همکاری نزدیک با عربستان سعودی و هم پیمانان آن گزینه منطقی نخواهد بود. در واقع مواضع ایران در چارچوب استراتژی مذکور مبنی بر قرار گرفتن درکنار حفتر که تحت حمایت رژیم سیسی است در حالیکه خود سیسی در مصر با یک کودتای طرفدار اسرائیل به حاکمیت رسیده و از هم پیمانان عربستان سعودی است، با موقعیتی که تهران خواستار دستیبابی به آن در جهان اسلام و به ویژه در اذهان مسلمانان سنی است، همخوانی ندارد.
لذا ارائه توضیحات از سوی مقامات ایرانی در راستای مخالفت با حفتر که از سوی بازیگرانی نظیر اسرائیل، مصر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی مورد حمایت است و حمایت از دولت مشروع لیبی، با دیدگاه‌های این کشور در جهان اسلام هماهنگی دارد. زیرا اگرچه ایران با هویت شیعه خود شناخته می‌شود، اما در عین حال خواستار تبدیل شدن به رهبر معنوی و قبله سیاسی جهان اسلام است.
دومین عامل مؤثر در استراتژی ایران در قبال لیبی، سیاست های این کشور درآفریقا است. ایران کشورهای شمال آفریقا را به عنوان دری که از خاورمیانه به آفریقا گشوده می‌شود، می‌بیند. در این راستا کشورهای مراکش، مصر، الجزایر و لیبی که در نقاط عبور استراتژیک قرار داشته و در تجارت دریای مدیترانه از نقش حساسی برخوردار هستند، مهمترین کشورهای منطقه ای از لحاظ تهران به شمار می روند. گفته می‌شود ایران از یک سو با راهیابی به آفریقا از طریق خاورمیانه، در تلاش برای تأمین مواد اولیه مورد نیاز خود در برنامه غنی سازی اورانیوم بوده و از سوی دیگر به گروه‌های افراطی مختلف در آفریقا سلاح می فروشد.  
به عنوان نمونه، در سال 2017 ادعایی مبنی بر ارسال سلاح از سوی ایران، سودان و قطر به منطقه به منظور استفاده در مقابل عناصر نزدیک به عربستان سعودی، مصر و امارات متحده عربی مطرح شده بود. همانگونه که از این ادعا نیز می‌توان فهمید، هدف سیاست تهران در منطقه در سال 2017 یعنی خیلی پیش از شکل گیری معادله موجود در لیبی، ضربه زدن به نفوذ و تأثیرگذاری عناصری نظیر ریاض، قاهره و ابوظبی در منطقه بوده است. این هدف درحال حاضر کماکان ادامه داشته و بر سیاست ایران در لیبی نیز تأثیر گذار است.

موضع ایران در سطح گفتمان باقی خواهد ماند
در نهایت، تهران به دلیل تمایلی که برای تبدیل شدن به یک کشور ساحلی و بازیگر دائمی در مدیترانه دارد، و هم به دلیل هدف آن برای شکستن نفوذ عربستان سعودی و سایر کشورهای عربی منطقه خلیج فارس در آفریقای شمالی، با ترکیه در یک محور قرار گرفته است. بی شک فعالیت های ایران در زمینه فروش سلاح که تا غرب آفریقا امتداد دارد و استراتژی این کشور برای دسترسی به کشورهای غنی اورانیوم در کمربند گرمسیری نیز در این موضع گیری ایران مؤثر است. لیبی با توجه به موقعیت آن در شمال آفریقا، در چارچوب کل این سیاست ها، دروازه ای به شمار می رود که به آفریقا گشوده می‌شود.
ضمناً سیاست تهران در رابطه با لیبی از یک سو مبتنی بر ضدیت با آمریکا و اسرائیل بوده و از سوی دیگر  از هدف تقویت موقعیت ایران در دنیای اسلام در مقابل عربستان سعودی پیروی می کند. از این لحاظ ایران با تعمیق روابط خود با ترکیه که از بحران قطر آغاز و در روند آستانه گسترش یافت از طریق لیبی، خواستار استفاده از این امر به عنوان ابزاری در راستای خدمت به استراتژی "تقریب مذاهب" خود است. 
با این حال ایران در موقعیتی نیست که بتواند اقداماتی جسورانه علیه مواضع روسیه در لیبی انجام دهد؛ جایی که مسکو از حفتر حمایت می کند.
اظهاراتی که از سوی تهران در رابطه با تحولات لیبی ارائه شده و خواهد شد بیش از نشانه یک سیاست فعال بشاند، تا حدود زیادی نشان دهنده گفتمانی هستند که در حرف باقی خواهد ماند. آغاز کاهش حمایت آمریکا از حفتر به منظور ایجاد توازن در مقابل نفوذ روز افزون روسیه در لیبی و اظهارات چاوش اوغلو، وزیر امورخارجه ترکیه مبنی بر اینکه آنکارا در لیبی با واشنگتن همکاری نزدیکتری خواهد داشت، حاکی از دشوار شدن توسعه یک گفتمان منسجم و آرمانگرا از سوی تهران می‌باشد.»

منبع:
https://www.aa.com.tr/tr/analiz/iranin-libya-ilgisi-ve-hedefleri/1909805
کد مطلب: 3969