سیاست خارجی
سیاست های امنیتی و نظامی
جامعه و سیاست
اقتصاد و انرژی
سازمان های منطقه ای
تاریخ
فرهنگ و هنر


نسخه قابل چاپ

نسخه وب

داخلی » يادداشت » سیاست های امنیتی و نظامی

وبگردی ایراس

واکنش روسیه به الحاق احتمالی گرجستان به ناتو؛ جایگاه ایران

حسین عسگریان، پژوهشگر ارشد موسسه ابرار معاصر تهران

۸ شهريور ۱۳۹۷ ساعت ۲۰:۱۳

دیمیتری مدودف، نخست وزیر روسیه، در روز 16 اوت 2018 طی واکنشی بسیار تند نسبت به برگزاری مانور و تمرینات نظامی ناتو در گرجستان، نتایج الحاق گرجستان به این پیمان نظامی غربی را فاجعه‌بار توصیف کرده است که می‌تواند زمینه‌ساز تنشی بزرگ در منطقه شود. این در حالی بود که چندی قبل (19 جولای 2018) پوتین با نقد راهبرد ناتو در توسعه زیرساخت‌ها در نزدیکی مرز روسیه، کلید ایجاد امنیت و ایمنی در اروپا را گسترش همکاری و احیای اعتماد و نه توسعه پایگاه‌ها و زیرساخت‌های نظامی جدید در نزدیکی مرزهای روسیه خواند.



دیمیتری مدودف، نخست وزیر روسیه، در روز 16 اوت 2018 طی واکنشی بسیار تند نسبت به برگزاری مانور و تمرینات نظامی ناتو در گرجستان، نتایج الحاق گرجستان به این پیمان نظامی غربی را فاجعه‌بار توصیف کرده است که می‌تواند زمینه‌ساز تنشی بزرگ در منطقه شود. این در حالی بود که چندی قبل (19 جولای 2018) پوتین با نقد راهبرد ناتو در توسعه زیرساخت‌ها در نزدیکی مرز روسیه، کلید ایجاد امنیت و ایمنی در اروپا را گسترش همکاری و احیای اعتماد و نه توسعه پایگاه‌ها و زیرساخت‌های نظامی جدید در نزدیکی مرزهای روسیه خواند. برخلاف رویکرد پوتین، ینس استولتنبرگ، دبیر کل ناتو، در ۱۲ جولای گرجستان را به عضویت اصلی در ناتو دعوت کرده و از این کشور خواسته بود که فرایند عضویت اصلی خود را آغاز کند. این مسئله در کنار برگزاری مانور نظامی در گرجستان تبعات سختی را به همراه خواهد داشت که در ادامه به آن می‌پردازیم.



روابط ناتو با روسیه؛ متغیرهای تأثیرگذار

مبنای همکاری ناتو با روسیه، شورای همکاری ناتو ـ روسیه (NRC) است که چهارچوبی برای مشورت در زمینه مسائل امنیتی و همکاری‌های کاربردی در طیف گسترده‌ای از حوزه‌های منافع مشترک فراهم کرده بود. برنامه عمل این شورا برمبنای همکاری‌های دوجانبه قرار گرفته است که در پیمان سازمان ناتو ـ روسیه در سال 1997 تعیین و مبنای رسمی روابط دو طرف محسوب شد. همکاری میان روسیه و اعضای ناتو مستقیماً ازسوی شورای ناتو ـ روسیه (NRC) تعیین و ازطریق کمیته‌ها و گروه‌های کاری زیرمجموعه برمبنای برنامه کاری سالیانه هدایت می‌شود. نیروی محرک همکاری در این شورا براساس درک دو طرف از اولویت‌های استراتژیک مشترک و چالش‌های مشترک پیشِ‌رو است. براین مبنا، ناتو روابط خوبی با روسیه برقرار کرد و حتی در حالی‌که در واکنش به اقدامات تهاجمی روسیه علیه اوکراین همکاری‌‌اش با آن کشور را قطع نمود، اما کانال ارتباطی خود را با مسکو باز نگه داشت و شورای ناتو ـ روسیه همچنان تشکیل جلسه می‌دهد. اتخاذ این رویکرد عمل‌گرایانه به معنی هم‌گرایی و روندی رو به هم‌گرایی نیست؛ زیرا گسترش ناتو به شرق از‌جمله چالش‌های اصلی میان دو طرف به‌شمار می‌رود و روس‌ها همواره این موضوع را جزء تهدیدات علیه خود اعلام کرده‌اند.



روسیه و گسترش ناتو به شرق

با به قدرت رسیدن پوتین در ژانویه سال 2000، روابط میان روسیه با ناتو در سطح اندکی قرار داشت؛ پوتین جدا از گرایش‌های ضدغربی‌اش در ابتدا تلاش کرد که از‌سرگیری روابط میان روسیه با غرب را تسهیل کند.



طی بیانیه‌ای که در کنفرانس سران ناتو در بخارست ( آوریل 2008) صادر گشت، اعلام شد که گرجستان و اوکراین می‌توانند درخواست عضویت در ناتو کنند. این دوکشور برای روسیه بسیار مهم محسوب می‌شوند؛ زیرا هردو کشور در نزدیکی منطقه ولگای روسیه، یعنی قلب کشاورزی این کشور و نقطه دسترسی به حوزه نفتی دریای خزر قرار دارند و کرملین نمی‌تواند ریسک کاهش کنترلش بر این مناطق را بپذیرد. با توجه به این تحولات، می‌توان گفت که روسیه ناتو را تهدیدی علیه امنیت خود می‌بیند. هدف روسیه از متوقف ساختن حرکت ناتو به سوی شرق ریشه در نگاه رئالیستی این کشور به سیاست‌های بین‌المللی دارد؛ درواقع، کرملین می‌کوشد که از امنیتش حفاظت کند. در این ارتباط، مهمترین دلایل احساس تهدید از گسترش ناتو را می‌توان به صورت ذیل توضیح داد:



الف) تهدید علیه امنیت و کاهش اقتدار در نظام بین‌الملل: در حالی‌که گسترش ناتو که ازسوی قدرت‌های غربی نمادی از تحکیم توسعه در اروپا و صلح دموکراتیک است، از‌منظر نخبگان روس به‌عنوان ابزار تحکیم موقعیت استراتژیک غرب در برابر یک روسیه تضعیف شده (بعد از جنگ سرد) دیده می‌شود؛ ابزاری که نقش و امتیاز روسیه در نظام بین‌الملل را نادیده می‌گیرد.



ب) تهدید هویتی: گسترش ناتو و اتحادیه اروپا و نفوذ فزاینده آنها در مسکو نه‌تنها به‌عنوان تجاوز غرب به منافع ژئوپلیتیک روسیه، بلکه به‌عنوان تهدیدی علیه «هویت تمدنی» و روایت تاریخی روسیه دیده شده است. روابط روسیه با غرب و کشورهای اوراسیا ازسوی کرملین و بسیاری از روس‌ها به‌مثابه موضوعی به‌مراتب گسترده‌تر از مسائل سیاست خارجی و امنیت بین‌المللی مورد توجه قرار می‌گیرد. آنها این موضوع را بخشی از هویت ملی خود می‌دانند. در تصویر ساخته‌شده از غرب در روسیه، غرب قدرتی است که می‌کوشد هویت ملی محافظه‌کارانه و بی‌مانند روسیه، ازجمله میهن‌پرستی، مسیحیت ارتدوکس، نقش رهبری ملی و نقش‌های جنسیتی سنتی‌اش را تغییر دهد. در تصویر ترسیم‌شده از غرب در تفسیر امروزی کرملین، نه‌تنها آمریکا و ناتو، بلکه حتی سیاست خارجی اتحادیه اروپا ابزار گسترش نفوذ (شامل گسترش بالقوه به اوکراین) است.



ج) ابزار نفوذ در فضای به‌جا‌مانده از شوروی: یکی دیگر از دلایل مخالفت روسیه با گسترش ناتو به شرق، از بین رفتن مناطق حائل و مرزی این کشور بزرگ با ناتو است؛ برای مسکو در درجه اول، حفظ نفوذ یا مقابله با نفوذ غرب در کشورهای عضو سابق اتحاد جماهیر شوروی یا آنچه که خارج نزدیک خوانده می‌شود، اهمیت دارد. هدف اصلی مسکو در حوزه پیرامونی خود، حفظ همسایگان از نزدیک شدن به غرب و حفظ منطقه حائل یا حداقل، کشورهای بی‌طرف پیرامونی آنهاست. روسیه به‌‌مثابه یکی از بزرگ‌ترین موانع بالقوه گسترش ناتو، همچنان هراس تاریخی محاصره شدن را با خود دارد. برهمین‌اساس، روسیه درصدد تحلیل ‌گذار سیاسی، جلب افکار عمومی و ممانعت از ادغام و هم‌گرایی حقیقی، با ساختارهای سیاسی، اقتصادی یا امنیتی غرب درمیان کشورهایی است که تاکنون به سمت خروج از حوزه نفوذ مسکو حرکت کرده‌اند.



د) کسب منافع اقتصادی: یکی از علل مخالفت روسیه با گسترش ناتو به سوی شرق مسائل اقتصادی است. ازنظر روسیه، درصورت گسترش ناتو به سوی شرق منافع اقتصادی این کشور در معرض خطر قرار می‌گیرد. بر این‌اساس، روسیه یکی از عوامل گسترش ناتو را دست‌یابی به حوزه‌های جدید اقتصادی می‌داند و بر این باور است که ایالات متحده و کشورهای اروپایی عضو ناتو به‌دلیل کسب امتیازات نفتی و معدنی و به‌دست گرفتن بازارهای این گونه کشورها، راهبرد توسعه ناتو به شرق را مطرح می‌کنند که این موضوع با منافع ملی روسیه تعارض دارد.



نگاه ناتو به گسترش به شرق

ناتو تشدید حضور اخیر خود در منطقه بالتیک را در واکنش به تغییر محیط امنیتی ناشی از اقدامات تهاجمی روسیه علیه اوکراین اعلام کرده و در پاسخ به تهدید ناشی از ورود اعضای جدید به ناتو، بر این نظر است که کشورهایی که به این اتحادیه می‌پیوندند، باید اصول و سیاست‌های این اتحادیه و تعهدات به آن را بپذیرند؛ ازجمله این تعهدات که در اجلاس اخیر سران ناتو در ورشو مورد تأکید قرار گرفته این است که ناتو و اعضای آن نباید هیچ تهدیدی علیه روسیه اعمال کنند.



ناتو در پاسخ به این ادعا که در حال محاصره روسیه است، اظهار داشته که روس‌ها جغرافیا را نادیده می‌گیرند؛ بنابر این قول، روسیه بیش از 20 هزار کیلومتر مرز زمینی دارد که کمتر از یک‌شانزدهم آن با اعضای ناتو مشترک است؛ به‌عبارتی‌دیگر، 14 کشور با روسیه مرز زمینی دارند که تنها 5 کشور از آنها عضو ناتو هستند. خارج از سرزمین‌های ناتو، این اتحادیه تنها در دو جا حضور نظامی دارد: کوزوو و افغانستان که هر دو مورد با تأیید شورای امنیت سازمان ملل انجام گرفته است که روسیه هم در آن عضویت دارد. این درحالی‌است که روسیه در گرجستان، مولداوی و اوکراین بدون رضایت دولت‌هایشان، نیرو و پایگاه نظامی دارد.







منبع: موسسه ابرار معاصر تهران