ولی گل محمدی

دور هفتم گفتگوهای آستانه؛ چالش­ های ترسیم نقشه راه جامع برای گذار سیاسی در سوریه

یادداشت تحلیلی
تاریخ انتشار : يکشنبه ۱۴ آبان ۱۳۹۶ ساعت ۲۲:۱۶
Share/Save/Bookmark
 
همزمان با پیشرفت عملیات های آزادسازی شهرهای الرقه، دیرالزور و ادلب از لوث تکفیرهای داعش و نیروهای منسوب به القاعده، هفته ی گذشته (8 و 9 آبان 1396) دور جدیدی از مذاکرات صلح آستانه درباره تحولات سیاسی و میدانی جاری در سوریه برگزار شد.
 

همزمان با پیشرفت عملیات های آزادسازی شهرهای الرقه، دیرالزور و ادلب از لوث تکفیرهای داعش و نیروهای منسوب به القاعده، هفته ی گذشته (8 و 9 آبان 1396) دور جدیدی از مذاکرات صلح آستانه درباره تحولات سیاسی و میدانی جاری در سوریه برگزار شد. این دور از مذاکرات به بخاطر وجود اختلاف نظرهای اساسی میان متحدین دولت بشار اسد و نیروهای اپوزیسیون سوریه و همچنین تلاش طرفین درگیر برای گسترش نفوذ میدانی خود برای افزایش چانه زنی های سیاسی در گفتگوهای چندجانبه نتایج ملموسی در بر نداشت. با توجه به روندهای میدانی در مناطق درگیری که به روزهای پایانی خود نزدیک می شود بنظر می رسد که فرآیند صلح سیاسی سوریه با دو چالش اساسی عدم اتفاق نظر بر سر آینده دولت بشار اسد و ساختار نظام سیاسی سوریه مواجه است. بر این اساس، گفتگوهای چندجانبه سیاسی براساس پیشروی ها و تحولات میدانی در مناطق تحت درگیری حرکت می کند که با تثبیت حوزه نفوذ جغرافیایی کنشگران درگیر در میدان سوریه در روزهای آینده، باید دستورکارهای عمل­گرایانه ای براساس ظرفیت های نظامی و سیاسی خود در مذاکرات آتی فرایند صلح سوریه ارائه دهیم.       
 
در بیانیه مورد توافق طرفین پس از دو روز مذاکره، جمهوری اسلامی ایران، روسیه و ترکیه به عنوان کشورهای ضامن رژیم آتس بس متعهد به اجرای موافقنامه چهارم ماه مه سال جاری میلادی (2017) در رابطه با ایجاد مناطق عاری از تنش بوده و ملزم به  پیگیری یک روند سیاسی بر اساس قطعنامه 2254 شورای امنیت سازمان ملل هستند که باید زمینه مناسب برای مذاکرات ژنو زیر نظر سازمان ملل را آماده کنند. بنابر اظهارات بهرام قاسمی، سخنگوی وزارت امور خارجه کشورمان، مین زدایی، مبادله زندانیان و اجساد دو محور اصلی گفتگو در این دوره از مذاکرات بوده
فرآیند صلح سیاسی سوریه با دو چالش اساسی عدم اتفاق نظر بر سر آینده دولت بشار اسد و ساختار نظام سیاسی سوریه مواجه است
است. کشورهای ناظر نشست آستانه در این دور از مذاکرات اعلام کردند که امکان گسترش مناطق کاهش تنش وجود دارد و ادلب و مناطقی در شمال حمص و غوطه شرقی هم شامل مناطق کاهش تنش خواهند شد و در مناطقی که شامل قرارداد کاهش تنش هستند نیز آتش بس ادامه خواهد داشت. از دیگر نتایج نشست آستانه هفت، توافق طرفین به همکاری و رایزنی در راستای فرایند تحت رهبری سازمان ملل درباره پیشنهاد فدراسیون روسیه برای برگزاری کنگره گفت‌وگوی ملی سوریه بوده است.
 
هرچند نشست اخیر آستانه نتایج قابل توجهی نداشته است اما در مجموع در مقایسه با ابتکارات چندجانبه ژنو پیشرفت های میدانی و سیاسی موفقی در پیشبرد فرایند صلح و ثبات در سوریه داشته است. باوجوداین، استفن دی میستورا، نماینده سازمان ملل در امور سوریه، از برگزاری دور جدید گفتگوهای صلح سوریه در ژنو در 28 نوامبر خبر داده و رسیدن به یک نقشه راه سیاسی جامع در سوریه را از مهمترین دستورکارهای آن اعلام کرده است. اوضاع میدان های نبرد در سوریه و تحولات منطقه ای و بین المللی اقتضا می کند که طرفین راهبرد خود را تغییر دهند.
 
تلاش برای یافتن یک نقشه راه سیاسی جامع به منظور برداشتن گام هایی مثبت و عملیاتی برای حل و فصل بحران سوریه تحت تاثیر تحولات میدانی و ترجیحات سیاسی کنشگران درگیر در میدان سوریه مراحل مختلفی را پشت سر گذاشته است. هرچند ابتکارات چندجانبه سازمان ملل در قالب مذاکرات ژنو به عنوان ساختار اصلی گفتگوها در نظر گرفته شده است اما اراده سیاسی ایران و روسیه، روسیه و آمریکا و اخیراً روسیه، ترکیه و ایران برای یافتن راه حل جامع سیاسی نه براساس اراده جمعی بلکه تحت تاثیر پیشروی ها و شرایط درحال تغییر میدانی در سوریه حرکت کرده است. به رغم بسیاری از تلاش های دیپلماتیک- شامل پروپوزال شش بندی کوفی عنان، ابتکارت صلح 2012 اتحادیه عرب، مذاکرات ژنو، و گفتگوهای سه جانبه آستانه- چالش سیاسی اصلی در بحران سوریه هنوز به قوت خود باقی مانده است؛ یعنی تا به امروز هیچ طرح جامعی برای فرآیند گذار سیاسی در سوریه که مورد اتفاق تمامی طرفین درگیر در مناقشه باشد، ارائه نشده است.
 
بسیاری از ابتکارات سیاسی اولیه به منظور یافتن نقشه راه جامع با شکست مواجه شده اند چون علی رغم اراده سیاسی طرفین برای حل بحران اختلاف نظرهای اساسی در رابطه با دو موضوع
موفقیت های میدانی ارتش سوریه در مناطق مورد درگیری از سال گذشته بویژه با تسلط بر حلب و دیرالزور به نوعی موضع و موقعیت سیاسی دولت بشار اسد را تثبیت کرده است اما این به معنای پایان مناقشه بر سر آینده او در ساختار سیاسی سوریه نیست
محوری در سوریه وجود دارد؛ آینده دولت انتقالی بشار اسد و آینده نظام سیاسی سوریه. اختلاف نظرهایی که بخاطر وجود عدم قطعیت های هزینه ساز برای طرفین براحتی قابل مذاکره نیست و گفتگوهای سیاسی انجام شده نیز در راستای تحولات و پیشروی میدانی در سوریه حرکت کرده است.
 
بنظر می رسد که مشکل اصلی در ترسیم یک نقشه راه جامع و مشترک برای پایان دادن به بحران سوریه عدم وجود اتفاق در فرآیند گذار سیاسی در این کشور است. براین اساس، دو مسئله اصلی یعنی یافتن راه میانه در رابطه با آینده دولت بشار اسد و ساختار نظام سیاسی سوریه به ماهیت رقابت های عملیاتی و گفتگوهای سیاسی در ژنو و آستانه شکل داده است و بنظر می رسد که چشم انداز این دو موضوع نیز بیش از ابتکارات سیاسی به پیشروی های میدانی و حوزه نفوذ جغرافیایی برای بالا بردن قدرت چانه زنی در مذاکرات بستگی دارد. مناقشه بر سر آینده اسد وضعیت را به شدت دو قطبی کرده است؛ از یک سو آمریکا، اتحادیه اروپا، ترکیه و بسیاری از دولت های عربی خواستار خلع قدرت بشار اسد هستند و از طرف دیگر محور روسیه، ایران و متحدین منطقه ای آنها تثبیت و بقای دولت اسد را امری حیاتی در حفظ منافع منطقه ای خود می دانند. موفقیت های میدانی ارتش سوریه در مناطق مورد درگیری از سال گذشته بویژه با تسلط بر حلب و دیرالزور به نوعی موضع و موقعیت سیاسی دولت بشار اسد را تثبیت کرده است اما این به معنای پایان مناقشه بر سر آینده او در ساختار سیاسی سوریه نیست.
 
در رابطه با آینده ساختار نظام سیاسی سوریه به عنوان مسئله دوم، دیپلمات های روسیه پیرو گفتگوهای آستانه در ژانویه 2017 پیش نویس یک قانون اساسی جامع برای سوریه ارائه دادند که زمینه های قانونی بقای بشار اسد در حکومت حداقل تا پنج سال آینده و به عبارت دیگر دولت انتقالی را تثبیت می کرد. اما به دلیل مخالفت های کنشگران غربی و  ترکیه بویژه در رابطه با آینده بشار اسد و امتیازاتی که به کردهای سوری داده شده بود، مورد استقبال واقع نشد. در همین رابطه موضوع اساسی دیگر، مسئله احتمال حفظ تمامیت ارضی سوریه بدون بشار اسد است که تهدیدات قابل توجهی را متوجه دولت های منطقه بویژه ترکیه، ایران و عراق کرده است. این نگرانی با پیشروی های میدانی نیروهای کردی PYD و تحولات سیاسی در شمال عراق تشدید شده و هرچند مقطعی موجب همگرایی بخشی از منافع امنیتی ترکیه و ایران در میدان سوریه شده است.
 
در یک نگاه جامع، نتایج گفتگوهای سیاسی چندجانبه در مذاکرات ژنو و آستانه نشان می دهد که فرایند سیاسی صلح در سوریه براساس وضعیت میدانی و میزان نفوذ جغرافیایی در مناطق درگیری در سوریه حرکت می کند. به دنبال پیشروی های میدانی ارتش سوریه با حمایت نظامی روسیه و ایران موقعیت و قدرت چازنه زنی دولت بشار در مذاکرات سیاسی چندجانبه افزایش یافته است. بنظر می رسد که عمل گرایی دیپلماتیک در چنین وضعتی
عمل گرایی دیپلماتیک در چنین وضعتی که هر یک از کنشگران داخلی و خارجی به دنبال گسترش حضور میدانی خود برای افزایش قدرت چانه زنی در گفتگوهای سیاسی هستند، تنها نسخه قابل تجویز برای برون رفت از بحران در میدان پر التهاب سوریه است
که هر یک از کنشگران داخلی و خارجی به دنبال گسترش حضور میدانی خود برای افزایش قدرت چانه زنی در گفتگوهای سیاسی هستند، تنها نسخه قابل تجویز برای برون رفت از بحران در میدان پر التهاب سوریه است. اما این مسئله از سوی دیگر موجب تعمیق مداخله و حضور نظامی بازیگرانی شده است که نسبت به دو چالش اصلی مذکور انعطاف پذیری ندارند. از این رو، طرف های درگیر با وجود اراده سیاسی مشترک برای تداوم گفتگوهای فرایند صلح، به دنبال گسترش نفوذ میدانی خود هستند و این مسئله بدون تردید چشم انداز رسیدن به یک نقشه راه جامع را با دشواری هایی مواجه می سازد.
 
یکی از اختلاف نظرهای اصلی در هفت دور مذاکرات آستانه مخالفت ترکیه با حضور بشار اسد در حکومت و آینده ساختار سیاسی سوریه بوده است. اگر ترکیه با روسیه و ایران همکاری نظامی و سیاسی داشته است بویژه آنچه بعد از دور ششم آستانه شاهد بودیم، بخاطر وجود زمینه هایی برای گسترش نفوذ میدانی این کشور در نوار مرزی شمالی سوریه بوده است. مسئله ای که تحت تاثیر برداشت تهدید این کشور از پیشروی های میدانی کردهای PYD و YPG به شرق رودخانه فرات بوده است. به هر روی، مقامات ترکیه حضور میدانی روسیه و ایران در میدان سوریه و ترسیم آینده ساختار سیاسی این کشور از سوی آنها را تهدیدی بر نفوذ منطقه ای خود بویژه در خاورمیانه ای عربی می دانند. یادمان باشد که سوریه دروازه ورود ترکیه به خاورمیانه عربی است و ترک ها براحتی با ایران و روسیه بر سر آینده سیاست و حکومت در این کشور سازش و رایزنی نخواهند کرد.
 
به رغم همکاری های نظامی و سیاسی بویژه در ادلب، ترکیه برداشت تهدید نسبت به نیات راهبردی روسیه نفوذ شیعی ایران در محیط همسایگی این کشور دارد. برداشت ترک ها این است که روسیه در راستای منافع ژئوپلتیکی خود در سوریه با کردهای PYD همکاری می کند و به عنوان اهرم فشاری علیه مواضع ترکیه از ظرفیت های آنها بهره برداری خواهد کرد. حزب اتحاد دموکراتیک سوریه (PYD)، حزب دموکرات کردستان سوریه (PDK-S) و همچنین شورای میهنی کردهای سوریه (ENKS) برای حضور در گنگره گفتگوی ملی سوریه که قرار است 18 نوامبر در سوچی روسیه برگزار شود، از سوی روسیه دعوت شده اند. در واکنش به آن،  ابراهیم کالین سخنگوی ریاست جمهوری ترکیه دعوت حزب کردی اتحاد دموکراتیک سوریه به کنگرۀ خلق های سوریه از سوی روسیه را غیر  قابل قبول خوانده و نسبت به سیاست های کردی روسیه در منطقه حساسیت های ویژه ای نشان داده است.
 
از این رو، در آستانه مذاکرات سیاسی فرآیند صلح اقدامات میدانی قابل توجهی از سوی ترکیه در میدان سوریه هرچند یکجانبه گرایانه متصور است؛ رئیس جمهور اردوغان اخیرا اعلام کرده است که انجام عملیات نظامی علیه تروریست ها در سوریه حق مسلم ترکیه است و ترکیه برای حضور نظامی و عملیات های خود از کسی اجازه نخواهد گرفت. مضاف براین، ارتش ترکیه بعد
دور جدیدی از گفتگوهای ژنو از ماه نوامبر (2017) شروع خواهد شد و بحث از دولت انتقالی، بازنویسی قانون اساسی و برگزاری انتخابات آزاد در سوریه به احتمال زیاد دستور کار اصلی مذاکرات فرآیند صلح آتی خواهد بود.
از نشست آستانه اقدام به تاسیس یک فرودگاه نظامی در کوه شیخ برکات، در شمال ادلب (غرب حلب) کرده است و اردوغان بعد از پاکسازی ادلب از لوث تکفیری های هیئت تحریرالشام، از اراده نظامی این کشور برای آغاز عملیاتی در عفرین خبر داده است.
 
در نقطه مقابل، کردهای سوریه نیز به دنبال حفظ سرزمین های تحت مدیریت خود و گسترش نفوذ جغرافیایی خود به مرزهایی شرقی سوریه بویژه الرقه هستند. الهام احمد رئیس مشترک مجلس دموکراتیک سوریه در واکنش به برنامه ارتش سوریه برای بدست گرفتن کنترل الرقه اعلام کرده است که  کنترل رقه و دیرالزور به دولت مرکزی سوریه باز نخواهد گشت و نیروهای ارتش دموکراتیک سوریه از مناطق آزاد شده از جنگ داعش دفاع خواهند کرد. علی اکبر ولایتی نیز در پایان اجلاس اتحادیه بین‌المللی علمای مقاومت در بیروت گفته است که نیروهای ارتش سوریه به کمک متحدان خود در آینده‌ای نزدیک به سمت الرقه حرکت خواهند کرد.
 
بطور کلی، با پیروزی ارتش سوریه در دیرالزور، اتمام عملیات آزادسازی شهر الرقه از لوث تکفیری های داعش توسط نیروهای یگانهای مدافع خلق کردهای سوریه و آمریکا و همچنین پایان عملیات پاکسازی ادلب در قالب عملیات مشترک نظامی ترکیه، روسیه و ایران، بنظر می رسد که بحران سوریه حداقل در سطوح میدانی به روزهای پایانی خود نزدیک می شود و  زمینه برای رسیدن به یک راه حل سیاسی جامع  فراهم شده است. اما تمامی تحرکات میدانی از سوی کنشگران درگیر در میدان سوریه نشان می دهد که ماهیت و اساس نقشه راه مشترک پیش رو  براساس نفوذ میدانی و عملیاتی طرفین در مناطق درگیری مبتنی خواهد بود و از این رو باید نسبت به مناطق نفوذ در سوریه هوشیار بود. هر کدام از بازیگران با گسترش نفوذ میدانی خود در سوریه به دنبال تبدیل حوزه نفوذ به حوزه منافع خود هستند و بر این اساس در کنار پیشروی های میدانی و حفظ تمامیت ارضی سوریه باید نقشه راه منطبق با ظرفیت های نظامی و سیاسی خود در رابطه با حفظ دولت بشار اسد و آینده نظام سیاسی سوریه ترسیم کنیم که گفتگوهای سیاسی چندجانبه و دستورکار منافع ملی مان براساس آن حرکت کند. زیرا در روزهای آینده با تثبیت موقعیت میدانی طرفین درگیر، روش حرکت براساس وضعیت درحال تغییر میدانی کارآمد نخواهد بود و وضعیت را به سمت درگیری با بازیگران درگیر و منافع آنها پیش خواهد برد. به موازات گفتگوهای آستانه، دور جدیدی از گفتگوهای ژنو از ماه نوامبر (2017) شروع خواهد شد و بحث از دولت انتقالی، بازنویسی قانون اساسی و برگزاری انتخابات آزاد در سوریه به احتمال زیاد دستور کار اصلی مذاکرات فرآیند صلح آتی خواهد بود.   


نویسنده: دکتر ولی گل محمدی، دکترای روابط بین الملل از دانشگاه تربیت مدرس و پژوهشگر وابسته موسسه ایراس
 
 
کد مطلب: 3395