روسیه و اروپای شرقی
آسیای مرکزی
قفقاز جنوبی
همسایگان اوراسیا



نسخه قابل چاپ

نسخه وب

داخلی » يادداشت » روسیه و اروپای شرقی

سفر بی‌سابقه پادشاه عربستان سعودی به روسیه؛ انگیزه‌ها و ابعاد

۲۳ مهر ۱۳۹۶ ساعت ۱۱:۵۳

مارینا بلنکایا: پادشاه عربستان سعودی، برای اولین بار در تاریخ به روسیه سفر کرده است. این سفر بی سابقه موید آن است که در حال حاضر اوضاع برای توسعه روابط دو کشور از هر زمانی مناسبتر است. با این وجود بعید است روسیه بتواند به عنوان شریک اقتصادی طراز اول سعودی‌ها با ایالات متحده رقابت کند. روابط نزدیک مسکو و ریاض در شرایط فعلی عمدتا به دلیل انطباق منافع سیاسی آنها است و چنانچه این منافع دوباره متفاوت شود روابط نزدیک فعلی می‌تواند به هم بخورد ... دمیتری مینین: سفر بی سابقه سلمان بن عبدالعزیز آل سعود پادشاه عربستان سعودی به روسیه، به وضوح موید آن است که تغییرات اساسی در خاورمیانه روی می‌‌دهد. اگر حالا دیگر قدرتمندترین و مصمم‌ترین متحد ایالات متحده در میان کشورهای عربی، مذاکره با مسکو را پیرامون امور منطقه ضروری می‌‌داند، این امر بیانگر ناامیدی عمیق این کشور از سیاست‌های واشنگتن در منطقه است ...

ایراس: سفر پادشاه عربستان سعودی به روسیه در هفته گذشته توجه بسیاری از مراکز خبری و تحلیلی در جهان، از جمله روسیه را به خود جلب کرده است. در ادامه به خلاصه‌ای از مهمترین مطالبی که در رابطه با این سفر در سایت های مرکز مسکوی کارنگی به قلم مارینا بلنسکایا و بنیاد فرهنگ راهبردی نوشته دمیتری مینین منتشر شده می‌پردازیم.

 

چرا پادشاه عربستان سعودی برای نخستین بار به مسکو سفر کرده است؟

نویسنده: مارینا بلنکایا

(مرکز مسکوی کارنگی)


 

پادشاه عربستان سعودی، برای اولین بار در تاریخ به روسیه سفر کرده است. این سفر بی سابقه موید آن است که در حال حاضر اوضاع برای توسعه روابط دو کشور از هر زمانی مناسبتر است. با این وجود بعید است روسیه بتواند به عنوان شریک اقتصادی طراز اول سعودی‌ها با ایالات متحده رقابت کند. روابط نزدیک مسکو و ریاض در شرایط فعلی عمدتا به دلیل انطباق منافع سیاسی آنها است و چنانچه این منافع دوباره متفاوت شود روابط نزدیک فعلی می‌تواند به هم بخورد.

 

پادشاه عربستان سعودی 5 اکتبر برای نخستین بار در تاریخ به روسیه سفر کرد. تنها سفر رئیس جمهور روسیه به عربستان سعودی هم به سال 2007 بر می‌‌گردد. بنابراین، بازدید این سفر از جانب پادشاه عربستان 10 سال به طول انجامید.

 

تاریخ پر فراز و نشیب روابط دو کشور

روابط دو کشور دوران پرفراز و نشیبی را پشت سرنهاده است. اتحاد جماهیر شوروی اولین کشوری بود که استقلال عربستان سعودی را به رسمیت شناخت و از سال 1926 روابط دیپلماتیک بین دو کشور برقرار شد. اما پس از 12 سال نمایندگی شوروی در جده بسته شد و همکاری‌های دو کشور متوقف گردید. از سرگیری تماس‌های ثابت سیاسی تنها در سال 1990 و در جریان نخستین بحران خلیج فارس مابین عراق و کویت میسر گشت.

 

با این همه، در رابطه عربستان و روسیه، به خصوص به خاطر فعالیت‌های نظامی در چچن، نمی‌شد از همکاری واقعی سخن گفت. مسکو بارها از حمایت کشورهای پادشاهی خلیج فارس از جمله عربستان سعودی از افراط‌گرایان فعال در قفقاز شمالی ابراز خشم و انزجار کرده است. با این حال، غیر از این زمینه منفی در دهه 90، خاورمیانه تشویش و نگرانی خاصی برای روسیه ایجاد نکرده است.

 

مسکو صرفا در سال‌های 2000 تماس‌های خود با کشورهای منطقه را از سرگرفت. آلگ آزرُف سفیر سابق روسیه در عربستان سعودی و معاون فعلی اداره امور آفریقای وزارت امور خارجه روسیه در خصو روابط مسکو و ریاض چنین می‌گوید: «پس از سفر رئیس جمهور پوتین در سال 2007، روابط دو کشور به سرعت رو به گسترش نهاد، این امر در طول چندین سال محسوس بود، تا اینکه وقایع معروف به «بهار عربی» آغاز شد که به کاهش روابط ما انجامید».

 

با آغاز مناقشات سوریه در بهار 2011 درعمل دو کشور از هم جدا شده و در دو سنگر مختلف قرار گرفتند. ریاض بر کناره‌گیری رئیس جمهور بشار اسد اصرار داشت و تلاش زیادی برای تأمین مالی و مسلح‌کردن معارضان سوری به عمل آورد. برعکس، روسیه، ضمن حمایت از اسد، بر مشارکت در طرح‌های ایران برای حل و فصل اوضاع سوریه تأکید می‌‌ورزید. از این رو، تلقی ریاض از سیاست روسیه در سوریه کاملا خصمانه‌ بود.

 

سه دلیل برای نزدیکی ریاض با مسکو

اما اوضاع در سال 2015 شروع به تغییر نهاد و همزمان سه دلیل برای نزدیکی روابط عربستان و روسیه ایجاد شد.

 

دلیل نخست- تغییر قدرت در عربستان سعودی بود. ملک سلمان پس از مرگ برادرش عبدالله بن عبدالعزیز، پادشاه عربستان شد. در حال حاضر پسر بیست و نه ساله پادشاه، شاهزاده محمد بن سلمان نقش فعالی در امور کشور ایفا می‌کند. وی که به عنوان دومین وارث پادشاه عربستان تعیین شده بود، پس از دو سال مقام ولیعهدی را دریافت کرد.

 

محمدبن سلمان در تابستان سال 2015 در مجمع اقتصادی بین‌المللی سن پتربورگ شرکت کرد و در آنجا با رئیس جمهور پوتین هم دیدار داشت. از قرار معلوم، پس از تنظیم برنامه تماس آنها دو سیاستمدار با وجود اختلاف سن موفق شدند با هم ملاقات شخصی داشته باشند.

 

دلیل دوم نزدیکی رو به رشد در روابط ریاض و مسکو، کاهش شدید قیمت نفت در اواخر سال 2014 و اوایل سال 2015 بود. روسیه و عربستان سعودی، روی هم رفته 25 درصد از نفت جهان را تولید می‌کنند که پس از کاهش قیمت نفت دو کشور با مشکلات اقتصادی مشابهی مواجه شدند. در سال 2015، حداکثر کسری بودجه‌ای که در عرض 25 سال برای عربستان به ثبت رسید 97 میلیارد دلار (15 درصد از تولید ناخالص داخلی) بود. به ابتکار شاهزاده محمد بن سلمان، برنامه چشم‌انداز 2030 به تصویب رسید که وظیفه اصلی آن فائق آمدن بر وابستگی نفتی عربستان از طریق تنوع‌بخشی اقتصاد است.

 

روسیه هم اهداف مشابهی دارد. با این حال، هر دو کشور یقین دارند با تثبیت قیمت نفت، اقتصاد هر دو کشور متنوع‌تر می‌شود. توافق نامه‌ای که سال گذشته میان مسکو و ریاض به دست آمد، به انعقاد توافقی برای کاهش تولید نفت بین اوپک و کشورهای مستقل تولیدکننده نفت انجامید. این قرارداد موجب گشایش برگ جدیدی در روابط روسیه و عربستان شد. هر دو طرف گفتگو را امکان‌پذیر می‌دانستند. توافق مربوط به قیمت نفت در پایان مارس 2018 منقضی خواهد شد و اکنون زمان آن است که دو کشور اقدامات بعدی خود را تعیین نمایند.

 

در نهایت، دلیل سوم، عملیات نظامی روسیه در سوریه است هرچند ریاض طرفدار آن نیست. به نظر می‌رسید پس از پیوستن روسیه برای انجام عملیات نظامی در سوریه به نفع اسد، روابط دوجانبه روسیه با عربستان سعودی می‌بایست به وخامت کشیده می‌شد. اما مسکو ثابت کرده که حاضر است فعالانه در اوضاع خاورمیانه مداخله داشته باشد و این نمایش قدرت در منطقه، همانند تلاش‌های روسیه برای یافتن راه سازش با نیروهای مختلف منطقه‌ای، درک کرده شده و به آن احترام گذاشته می‌شود. ریاض هم به میانجیگری مسکو در حل و فصل مناقشات خاورمیانه اذعان کرده است.

 

سفر پادشاه عربستان به روسیه در شرایطی صورت گرفت که حل وفصل اوضاع سوریه وارد مرحله دشواری شده است. مناطق عاری از تنش هم با قید و شرط‌هایی به کار افتادند. مرحله بعدی، تقسیم حوزه نفوذ بین کشورهای شرکت‌کننده در حل و فصل بحران سوریه و تعیین ساختار سیاسی آینده این کشور است. سعودی‌ها به خاطر خوشایند مسکو، مدتهاست که دیگر خواهان کناره‌گیری فوری بشاراسد از قدرت نیستند. روسیه نیز از تلاش‌های عربستان سعودی برای متحدکردن مخالفان اسد قدردانی می‌کند.

 

اما مشکل ایران باقی مانده و در حقیقت حادتر شده است. ریاض این موضوع را مطرح می‌‌کند که یا با ما باشید یا با آنها. مسکو هم تا جایی می‌تواند یکی به نعل می‌‌زند و یکی به میخ. در واقع مسکو به هر دو طرف نیاز دارد. برای مسکو بهتر است ایران و عربستان را کشور دوست درنظر بگیرد تا دشمن. برای همین، مسکو تهران را برای کناره گیری از سوریه تحت فشار قرار نخواهد داد.

 

واضح است که روسیه زیر بار این خواسته سعودی‌ها نمی رود و با اقدامات خود در منطقه این موضوع را مورد انتقاد قرار می‌‌دهند. همانطور که پیش از این به خود اجازه داده در ارتباط با ریاض چنین کاری را انجام دهد و در حال حاضر هم چنین اقدامی را در ارتباط با ایالات متحده انجام می‌‌دهد. این موضوع بیش از حد به حفظ ثبات در روابط دو جانبه بستگی دارد. اهمیت قیمت نفت از ایدئولوژی بیشتر می‌‌شود.

 

با این حال، صرف انعقاد یک توافق‌نامه نفتی، ایجاد بنیانی پایدار برای روابط دوجانبه نیست. ما باید همکاری‌های اقتصادی مان را متنوع‌تر کنیم.

 

در کل تعاملات مالی دو کشور به تدریج افزایش یافت. در سال 2005، گردش مالی دو کشور تنها 235 میلیون دلار بود که در سال 2012 به یک میلیارد دلار رسید و برای دو سال در این سطح ماند. اگر حجم معاملات تجاری عربستان و روسیه را با حجم معاملات تجاری عربستان و آمریکا که بیش از 70 میلیارد دلار است مقایسه نکنیم و این نکته را در نظر بگیریم که روابط دو کشور در سال‌های 2000 تقریبا از صفر شروع شده است، حجم فعلی گردش مالی دو کشور را می‌توانیک پیروزی کامل نامید. هرچند لازم به ذکر است که همزمان با کاهش قیمت نفت در سال‌های 2015-2016 معاملات تجاری دو کشور به نصف کاهش یافت و در نیمه نخست سال 2017 به 430 میلیون دلار رسید. گفتنی است صادرات روسیه به عربستان سعودی بیش از دو برابر واردات از این کشور است. روسیه به عربستان عمدتا غلات و مواد شیمیایی می‌فروشد و از آن پلاستیک خریداری می‌کند.

 

سرنوشت قراردادهای نظامی

در این بین باید گفت همکاری فنی و نظامی می‌‌تواند شاخصی برای جدی بودن طرفین برای تحرک دوباره دادن به توسعه تجارت دوجانبه باشد. در ماه جولای سرگی چموزُف مدیرکل شرکت دولتی «روستِک» در مصاحبه با تاس اعلام کرد روسیه و عربستان سعودی توافق اولیه‌ای برای تحویل تجهیزات و تسلیحات روسی به ارزش 3.5 میلیارد دلار به امضا رسانده‌اند.

 

به عقیده چموزُف حتی اگر نتایج حاصل از همکاری نظامی و فنی و دیگر حوزه‌ها بلافاصله پس از سفر پادشاه عربستان مشخص نشود، مهمترین مسئله این است که این فرآیند آغاز شده، توافق‌هایی صورت گرفته و برنامه توسعه آتی روابط مشخص شده است. طرح اجرایی این پروژه‌ها نیز در اواخر ماه اکتبر در نشست کمیسیون بین دولتی روسیه و عربستان مورد بحث قرار خواهد گرفت.

 

دلایل خاصی برای چنین نگرشی مثبت وجود دارد و آن این است که اوضاع فعلی برای توسعه روابط از هر زمان دیگری مناسبتر است. با این حال، بعید است روسیه بتواند به عنوان شریک اقتصادی طراز اول سعودی‌ها با ایالات متحده رقابت کند. روابط نزدیک مسکو و ریاض در شرایط فعلی عمدتا به دلیل انطباق منافع سیاسی آنها است و چنانچه این منافع دوباره از هم فاصله بگیرد، ممکن است روابط نزدیک فعلی به سرعت به هم بخورد.




 

سفر پادشاه عربستان سعودی به مسکو و توازن راهبردی در خاورمیانه

نویسنده: دمیتری مینین

(بنیاد فرهنگ راهبردی)


 

سفر بی سابقه سلمان بن عبدالعزیز آل سعود پادشاه عربستان سعودی به روسیه، به وضوح موید آن است که تغییرات اساسی در خاورمیانه روی می‌‌دهد. اگر حالا دیگر قدرتمندترین و مصمم‌ترین متحد ایالات متحده در میان کشورهای عربی، مذاکره با مسکو را پیرامون امور منطقه ضروری می‌‌داند، این امر بیانگر ناامیدی عمیق این کشور از سیاست‌های واشنگتن در منطقه است.

 

به گفته فیصل عباس، عربستان سعودی به عنوان یک قدرت منطقه‌ای باید با مسکو «در خصوص منافع عربستان و منافع منطقه» تعامل داشته باشد. بدون تردید، این امر انگیزه اصلی و عامل ترغیب ملک سلمان برای سفر تاریخی وی به مسکو بوده است.

 

سعودی‌ها باراک اوباما را مسئول شکست سیاست آمریکا در خاورمیانه می‌‌دانند و براین باورند که تلاش‌های وی برای دموکراسی سازی در منطقه، خاورمیانه را به بی ثباتی کشانده است. آنها امیدوارند که رئیس جمهور کنونی امریکا بتواند اشتباهات سلف خود را اصلاح نماید. با این حال، می‌‌توان به آسانی مشاهده کرد که دونالد ترامپ علی رغم اظهارات متناقض خود، جا پای سلف خود می‌‌گذارد و در مسیری که وی گام برداشته حرکت می‌‌کند. پیش بینی می‌‌شود در صورت ادامه این سیاست، ممکن است ریاض از رئیس جمهور فعلی ایالات متحده هم مأیوس شود و در پی آن، سعودی‌ها تکاپوی خود را برای یافتن «فرصت‌ها و شرکای دیگر» تشدید خواهند کرد.

 

کارشناسان تقریبا در این باره با هم هم عقیده اند که عامل عمده ای که موجب ترغیب عربستان سعودی برای برقراری روابط گسترده با روسیه شد موفقیت‌های روسیه در تار ومارکردن نیروهای مخالف دمشق بوده است. بروس ریدل، تحلیلگر سابق موسسه بروکینگز می‌‌نویسد: «سعودی‌ها اذعان می‌کنند که روسیه به خاطر پیروزی‌هایش در سوریه» به عنوان یک بازیگر بزرگ به این منطقه بازگشته است. در واقع، تقویت مواضع طرف‌های مختلف در ساختار پساجنگ سوریه بیشتر از موضوع مبارزه مسلحانه در دستور کار قرار دارد.

 

عربستان سعودی به عنوان یک بازیگر منطقه ای مهم نمی‌خواهد از این فرآیندها دور مانده و در حاشیه قرار گیرد. لذا سعودی‌ها ضمن تلاش برای حفظ وجهه خود، انکار می‌‌کنند که در مواضع خود نسبت به بحران سوریه تجدید نظر کرده‌اند، اما در جریان مذاکرات مسکو و هنگام بحث در خصوص شرایط حل و فصل اوضاع سوریه به وضوح معلوم شد که آنها دیگر مثل گذشته اصراری برای کناره گیری بشار اسد از قدرت ندارند و ضمنا از جانب آنها این اظهارات هم شنیده نشد که بشار اسد دیگر در ساختار آینده کشور (سوریه) جایی ندارد.

 

ضمنا سعودی‌ها بدون آنکه به طور رسمی به انکار حمایت اولیه خود از گروه‌های معارض سوری بپردازند، آمادگی خود را برای کار بر روی ادغام و متحدکردن آنها، جهت گنجاندن آنها در مذاکرات صلح با دولت اعلام نمودند. واقعیت این است که آنها بیش از این، هیچ دورنمایی برای تغییر رژیم حاکم در دمشق از طریق نظامی متصور نیستند، این امر پیشرفت بزرگی است. مصطفی آلانی (Mustafa Alani) رئیس بخش دفاع و امنیت در مرکز پژوهش‌های خلیج فارس می‌‌گوید: «در حال حاضر سعودی‌ها آگاهند که روسیه تنها نیرویی است که قادر به حل و فصل مناقشات موجود در سوریه است. اکنون آنها دیگر با این امر موافقند که رژیم بشار اسد می‌‌تواند در قدرت باقی بماند».

 

در کل، اظهارات ملک سلمان و همراهانش در این باره که به اعتقاد آنها، سیاست‌های ایران در منطقه مخرب و خطرناک است دور از انتظار نبود. برخی از ناظران حتی این فرضیه را مطرح می‌کنند که مبنای خط مشی عربستان در پیشبرد روابط با مسکو تمایل ریاض برای دستیابی به روابط بیشتر با تهران نیست. البته چنین انگیزه ای در رویکرد عربستان سعودی وجود دارد، اما تنها انگیزه این کشور و حتی یکی از اصلی‌ترین آن‌ها به شمار نمی‌آید. در هر صورت، برای سعودی‌ها قابل درک است که صحبت از جایگزینی یک شریک با شریک دیگر و یا واردکردن روسیه در «محور ضدایرانی» به سادگی امکانپذیر نیست. اما اقدامات میانجیگرانه مسکو در جلوگیری از دگرگونی اختلافات موجود بین عربستان سعودی و ایران در «تقابل سنی و شیعه» درکل می‌‌تواند به موثرترین شکل ممکن صورت گیرد. برای انجام این کار، بسیار ارزشمند است که کشور میانجیگر به تنهایی با هر دو طرف دعوا روابط خوبی داشته باشد، که چنین امکانی در رابطه با هیچ یک از دیگر قدرتهای بزرگ وجود ندارد.

 

توافقات کشورهای صادرکننده نفت برای محدودکردن تولید خود نیز زمینه مناسبی را برای حضور پادشاه عربستان در روسیه و دستیابی به توافقات جدید در رابطه با توسعه همکاری روسیه و عربستان فراهم کرده است. از اجرای این توافق و افزایش قیمت نفت به حدود 60 دلار در هر بشکه، تاکنون همه کشورهای تولید کننده نفت مزایای قابل توجهی دریافت کرده و به طور قابل ملاحظه‌ای به بهبود فعالیت‌های اققصادی خود پرداخته‌اند. اگر پیش از این، عربستان سعودی اغلب به عنوان برهم زننده اصلی چنین معاملاتی عمل می‌‌کرد، در اکثر مواقع به راهنمایی واشنگتن و در راستای منافع آن بود، در حالی که این کشور اکنون به تعهدات خود پایبند است. و این امر هم بیانگر این است که منافع داخلی برای ریاض ارزشمندتر از حرکت در مسیری است که محاسبات کشورهای خارجی برای آن کاملا مفهوم نمی باشد.

 

به نظر می‌‌رسد عربستان سعودی طعم همکاری از طریق اوپک و روسیه را چشیده است. خالد الفالح وزیر انرژی عربستان سعودی می‌‌گوید شراکت روسیه و عربستان سعودی، در همکاری با کشورهای تولید کننده نفت «به عنوان یک کاتالیزور» عمل می‌‌کند. به عنوان مثال، کارشناسان آلمانی از این همکاری به عنوان «اتحادی ویژه و هدفمند در برابر صنایع نفت و گاز ایالات متحده» نام برده‌اند.

 

چنین رویکردی طی مذاکرات در رابطه با صنایع دفاعی و سایر مسائل نظامی هم آشکار شد. حجم کل معاملات برای عرضه تسلیحات روسیه به عربستان سعودی می‌‌تواند به 3 میلیارد دلار برسد. شرکت دولتی صنایع نظامی عربستان سعودی اعلام کرد توافقات مقدماتی برای خرید سامانه اس- 400، مانند نمونه ای که پیش از این برای ترکیه در نظر گرفته شده بود و همچنین سامانه‌های دفاع موشکی به امضا رسید. ضمنا انتظار می‌‌رود انتقال فن آوری‌های پیشرفته به عربستان سعودی که نقش مهمی در توسعه این کشور دارد، موجب کاهش وابستگی عربستان به واردات صنایع از امریکا می‌‌شود.

 

این واکنش انعکاسی به ریاض نشان می‌‌دهد که سیاست جدیدش کاملا توجیه شده است و نتایج سریعی به ارمغان می‌‌آورد. اس- 400 بدون خریدار نخواهد ماند و صف متقاضیان آن در جهان طولانی خواهد شد.

 

پادشاه سعودی همچنین جلسه جداگانه‌ای با سرگئی شویگو وزیر دفاع روسیه و گروهی از ژنرال‌های روسیِ مسئول برنامه‌ریزی عملیات در سوریه داشت. باید تصور کرد که وی از آنها اطلاعات دست اولی کسب کرده که هنوز با نظرات پنتاگون در مورد نحوه اوضاع در جبهه‌های سوریه تحریف نشده است. دلایلی هم برای این انتظار وجود دارد که اطلاعات دریافت شده توسط ملک سلمان موجب تقویت آرامش ریاض شود.

 

در کل، سفر پادشاه عربستان سعودی به روسیه نشان داد که مسکو، به خاطر انسجام و تعهد به «قواعد بازی» قادر به ایجاد روابط قوی با تمام بازیکنان مهم منطقه خاورمیانه، از جمله ایران، ترکیه و در حال حاضر عربستان سعودی است. و تصور حل و فصل قابل اعتماد مشکلات خاورمیانه بدون در نظر گرفتن موقعیت مسکو غیرممکن است.

 

 

نویسندگان: مارینا بلنکایا و دمیتری مینین

 

مترجم: رقیه کرامتی نیا - کارشناس ارشد مطالعات روسیه ازدانشکده مطالعات جهان، دانشگاه تهران