اقتصاد گردشگری؛ موتور بالقوه رشد اقتصادی در روسیه

تاریخ انتشار : شنبه ۳۱ تير ۱۳۹۶ ساعت ۱۰:۵۵
Share/Save/Bookmark
 
دکتر احسان رسولی نژاد: اقتصاد گردشگری یا اقتصاد توریسم یکی از شاخه های کلان اقتصادی هر کشور محسوب مي شود. در دهه های اخیر این حوزه اقتصادی به عنوان یکی از بخش های با درآمدزایی بالا و هزینه به مقیاس پایین به حساب آمده و اثر مثبت مستقیم و غیر مستقیم بر رشد تولید ناخالص داخلی، ارز آوری، اشتغال زایی، افزایش کیفیت زندگی شهری، جذب سرمایه گذاری خارجی و تجارت دارد. کشور روسیه با پتانسیل بالایی که در زمینه جذب گردشگر و توسعه اقتصاد توریسم دارد، در برنامه های بلندمدت توسعه خود، رشد این بخش از اقتصاد را به عنوان سیاست ضد تحریمی و کاهنده نقش درآمد انرژی در بودجه دولتی خود می داند. در این نوشتار سعی بر آن است تا به توصیف ویژگی های اقتصاد گردشگری در روسیه پرداخته شود.
 
ایراس: اقتصاد گردشگری یا اقتصاد توریسم یکی از شاخه های کلان اقتصادی هر کشور محسوب مي شود. در دهه های اخیر این حوزه اقتصادی به عنوان یکی از بخش های با درآمدزایی بالا و هزینه به مقیاس پایین به حساب آمده و اثر مثبت مستقیم و غیر مستقیم بر رشد تولید ناخالص داخلی، ارز آوری، اشتغال زایی، افزایش کیفیت زندگی شهری، جذب سرمایه گذاری خارجی و تجارت دارد. کشور روسیه با پتانسیل بالایی که در زمینه جذب گردشگر و توسعه اقتصاد توریسم دارد، در برنامه های بلندمدت توسعه خود، رشد این بخش از اقتصاد را به عنوان سیاست ضد تحریمی و کاهنده نقش درآمد انرژی در بودجه دولتی خود می داند. در این نوشتار سعی بر آن است تا به توصیف ویژگی های اقتصاد گردشگری در روسیه پرداخته شود.
 
کشور روسیه به دلیل وسعت فراوان و جاذبه های گردشگری منحصر به فرد خود، پس از فروپاشی شوروی یکی از مقاصد اصلی گردشگران درجهان بوده و این امر موجب شده است که روسیه جز کشورهای با آمار بالای ورود توریست در جهان به حساب آید. سالانه افراد زیادی از کشورهای مختلف از جاذبه های دیدنی این کشور بازدید می کنند.  طبق رده بندی جهانی توریسم (1)، در سال 2015 میلادی این کشور رتبه دهم جهان را براساس جذب توریست (31.3 میلیون نفر) در اختیار داشته است. طبق آمار بانک جهانی، میزان ورود توریست به این کشور طی سال های 1995 الی 2015 روند افزایشی را تجربه نموده است. تنها در سال 2008-2009 میلادی به دلیل بحران مالی امریکا-اروپا و ضعیف شدن قدرت مالی خانوارها در اقتصاد جهان، تعداد گردشگران خارجی که از شهرهای روسیه بازدید کرده بودند از تعداد 23.6 میلیون نفر به 21.3 میلیون نفر کاهش یافت اما در سال 2010 میلادی این میزان مجددا افزایش یافت و به میزان 24.9 میلیون نفر رسید. روند افزایشی بازدیدکنندگان خارجی از این کشور حتی در سال های تحریم روسیه 2014-2015 میلادی، نشاندهنده هدفگذاری صحیح و برنامه ریزی درست روسیه در این بخش اقتصادی بوده تا بتواند این حوزه از اقتصاد را به عنوان جایگزین بخشی از درآمد نفتی بودجه خود معرفی کند. نکته جالب آن است که روسیه از لحاظ آب و هوا شرایط توریست پذیری چهار فصل را ندارد و اکثر اوقات فقط در چند ماه چنین آمار گردشگری را بدست می آورد. اگر مقایسه ای با کشور ایران که از لحاظ آب و هوا، پتانسیل بیشتری نسبت به کشور روسیه در جذب گردشگر دارد، داشته باشیم مشاهده می شود که طبق آمار بانک جهانی در سال 2015 میلادی تنها 5.2 میلیون نفر از کشور ایران بازدید داشته اند که تقریبا یک ششم تعداد گردشگران خارجی در روسیه می باشد.
 
شکل 1. تعداد گردشگران خارجی بازدید کننده از کشور روسیه، 1995-2015

منبع: داده های بانک جهانی
 
کشور روسیه، نه تنها یکی از مهمترین واردکنندگان توریست در جهان به حساب می آید بلکه جامعه روسیه نیز به میزان زیادی به کشورهای دیگر جهان به عنوان توریست سفر می کنند. در شکل 1 مشاهده می شود که تراز ورود و خروج توریست در کشور روسیه از سال 2004 میلادی الی 2015 میلادی منفی بوده است. دلیل اصلی بیشتر بودن تعداد گردشگران روسی نسبت به ورود گردشگران خارجی به این کشور را می توان در شرایط آب و هوایی این کشور دانست. گردشگران خارجی اکثر اوقات تنها در چند ماه می توانند از روسیه دیدن کنند و مابقی ماه های سال آب و هوای روسیه نامطلوب و بسیار سرد می باشد (بسیاری از پارک ها و جاذبه های تاریخی در شهرهای روسیه در ماه های سرد سال تعطیل می باشند). اما مردم روسیه اکثرا در تمام فصول سال می توانند به کشورهای گرمسیر همچون مصر، ترکیه، قطر، دبی و ... مسافرت کنند. بیشتر بودن تعداد گردشگران روسیه نسبت به گردشگران خارجی بازدیدکننده از روسیه به معنای آن است که ارز بری از آن کشور بیشتر از ارز آوری به داخل روسیه بوده است. لازم به ذکر است که طبق شکل 1، تنها از انتهای سال 2013 میلادی روند افزایش گردشگران روسی متوقف گشت که دلیل اصلی آن افزایش نرخ ارز دلار و یورو و به بیان دیگر گران شدن هزینه های سفر به خارج از روسیه و اعمال سیاست جانشینی خروج توریست روسی به داخل (2) می باشد.
 
فوایدی که توسعه اقتصاد گردشگری برای کشور روسیه و شهرهای توریستی آن (10 شهر برتر توریستی روسیه در سال 2017 میلادی براساس رتبه بندی توراستات ، شهرهای مسکو، سنت پترزبورگ، سوچی، کازان، کالینگراد، نیژنی نووگراد، کراسنودار، یاروسلاول، کیسلووودسک و والاگدا می باشند (3)) داشته است، افزایش درآمد خانوارها، توسعه هتل و خطوط هواپیمایی، تاکسیرانی، رستوران و غذاخوری، توسعه فرهنگ اجتماعی، کاهش نرخ بیکاری، افزایش سرمایه گذاری خارجی، فعالیت بانک ها و موسسات مالی خارجی در آنها بوده است. درواقع اقتصاد توریسم در روسیه نقش مثبتی از طریق مستقیم و غیر مستقیم در اقتصاد این کشور داشته است. اثرات مستقیم اقتصاد گردشگری در روسیه از مخارج اولیه گردشگران برای کالاها وخدمات مصرفی ایجاد می شود. این بخش از اثرات، باعث ایجاد اشتغال مستقیم و کسب درآمدهای ارزی از طریق خرید و فروش کالاها و خدمات به گردشگران خارجی در اقتصاد روسیه شده است.
 
گفتنی است این فواید برای اقتصاد کشوری که مشکلاتی همچون نرخ بیکاری بالا در برخی شهرها، محدودیت منابع ارزی، اقتصاد تک محصولی، سطح پایین درآمد سرانه و نرخ های نازل رشد اقتصادی در سال های اخیر به دلیل کاهش شدید قیمت نفت و اعمال تحریم های غرب را تجربه می کند، نقش قابل توجهی در بهبود اقتصاد و رسیدن به توسعه پایدار اقتصادی این کشور خواهد داشت.
 
به طور کلی، توسعه اقتصاد گردشگری را می توان به عنوان یک موتور بالقوه رشد اقتصادی در کشور روسیه در نظر گرفت که با رشد هر چه بیشتر آن از اوایل قرن 21، عدم توان صنعتی شدن سریع روسیه تا حدی جبران شده و منجر به تنوع اقتصاد در بخش غیر نفتی این کشور شده است. در سال 2016 میلادی، اقتصاد گردشگری حدود 6% از کل تولید ناخالص داخلی روسیه را تشکیل داده است که بیشتر از سهم صنایعی همچون صنعت اتومبیل سازی (4.8% از تولید ناخالص داخلی) و صنعت پتروشیمی (3.3% از تولید ناخالص داخلی) بوده است. طبق تخمین های اقتصادی، هر میلیون دلار خرج شده توسط گردشگران خارجی در روسیه حدود 53 شغل ایجاد می نماید که این میزان بیشتر از اشتغال زایی صنعت مالی (35 شغل به ازای هر میلیون دلار) و صنعت پتروشیمی (26 شغل به ازای هر میلیون دلار) می باشد (4). بنابراین می توان این نتیجه گیری را نمود که اقتصاد گردشگری می تواند نقش بسیار پر رنگ تری نسبت به صنایع دیگر در اقتصاد روسیه داشته باشد. همچنین در ادبیات اقتصادی، از اقتصاد توريسم به اقتصادی یاد می کنند که بخش های زیادی را به حرکت در می آورد. برای مثال صنعت هتل­داری و صنعت حمل و نقل، دوصنعتی هستند که به طور مستقیم اثرات مثبت از اقتصاد گردشگری دریافت نموده و رشد می یابند. رشد هتل­داری در روسیه طی سال های 2004 الی 2015 میلادی طبق داده های مرکز آمار روسیه (5) بسیار چشمگیر بوده است. به گونه ای که در طی این سال ها از 160557 هتل در سال 2004 میلادی به 272934 هتل در سال 2015 میلادی رسیده است که یکی از عوامل مهم این رشد، توسعه اقتصاد توریسم در کشورروسیه می باشد. بنابراین اثرات غیر مستقیم این بخش از اقتصاد بر بخش های دیگر اقتصاد روسیه مثبت بوده که در مجموع باعث رشد و توسعه اقتصادی بیشتر این کشور خواهد شد.
 
جمع بندی:
طبق یک نظریه اقتصادی، هر چه اقتصاد گردشگری در کشوری پیشروتر باشد، تولید ملی آن کشور رشد بیشتری می یابد. با توجه به این نکته و اهمیت دو چندان آن در کشورهای دارای اقتصاد تک محصولی، کشور روسیه و بالاخص پس از روی کار آمدن ولادیمیر پوتین، سعی در توسعه و گسترش این بخش از اقتصاد نموده است. بگونه ای که هم اکنون جز ده کشور برتر جذب کننده توریست در جهان می باشد.  رشد اقتصاد گردشگری به طور کلی دو اثر مستقیم و غیر مستقیم بر اقتصاد ملی این کشور داشته است. از یک سو، در شهرهای مقصد گردشگران، اثرات مستقیم اقتصاد گردشگری از مخارج اولیه گردشگران خارجی برای کالاها وخدمات مصرفی ایجاد شده است. این بخش از اثرات، باعث ایجاد اشتغال مستقیم و کسب درآمدهای ارزی از طریق خرید و فروش کالاها و خدمات به گردشگران خارجی در اقتصادی روسیه گشته است. چنانکه طبق آمار، اشتغال زایی هر 1 میلیون دلار خرج شده توسط گردشگران درروسیه بیشتر از 1 میلیون دلار هزینه در صنایعی همچون صنعت مالی و پتروشیمی در روسیه می باشد. همچنین توسعه اقتصاد گردشگری با تاثیر غیر مستقیم موجب توسعه بخش های دیگر اقتصاد روسیه همچون بخش هتل­داری و حمل و نقل شده است. به نظر، اقتصاد روسیه که هم اکنون از دو چالش پایین بودن قیمت جهانی نفت و اثرات تحریم های غرب علیه این کشور رنج می برد، می تواند بر اقتصاد گردشگری با توان بیشتری تمرکز نموده و با توسعه روزافزون آن ازطریق اعمال سیاست های مختلفی همچون کاهش هزینه های هتل ها، تسهیل در صدور ویزای گردشگری و تنوع در مقاصد گردشگری، این موتور بالقوه اقتصادی را با سرعت بیشتری به حرکت درآورد.
 

نویسنده: احسان رسولی نژاد - دکترای اقتصاد جهان، دانشگاه دولتی سنت پترزبورگ، روسیه
 

منابع:
[1] UNWTO. URL: http://www2.unwto.org/ [дата образения: 14.07.2017]
[2] Зиганшин,И.И., Овчаров, А.О., и Рысаева, М.А. 2015. Влияние экономических санкций на развитие российского туризма. Актуальные проблемы экономики и права, 1:17-25.
[3] Самые туристические города России 2017. URL: http://turstat.com [дата образения: 16.07.2017]
[4] The Krem1News. Перспективам туризма в России дали оценку.URL: http://kremlnews.ru/articles.html?p2_articleid=625 [дата образения: 15.07.2017]
[5] Федеральная Служба Государственной Статистики. URL: http://www.gks.ru/dbscripts/cbsd/dbinet.cgi [дата образения: 15.07.2017]
 


کد مطلب: 3257