تحریم های غرب و نظام نرخ ارز در روسیه

تاریخ انتشار : سه شنبه ۲۰ تير ۱۳۹۶ ساعت ۱۰:۵۴
Share/Save/Bookmark
 
دکتر احسان رسولی نژاد: بازار ارز و نرخ ارز حاصله از همپوشی عرضه و تقاضای آن، مهمترین بخش از زنجیر ارتباط اقتصادی کشور روسیه با کشورهای جهان محسوب می شود. این اهمیت موجب شده است تا نوسانات نرخ ارز تاثیرات بسیار زیادی بر بخش داخلی و خارجی اقتصاد این کشور داشته باشد. زیرا افزایش یا کاهش نرخ ارز بر دو بازوی تجارت یعنی صادرات و واردات و از سویی بر قدرت رقابت پذیری داخلی اقتصاد روسیه تاثیر می گذارد که این تاثیرات مستقیم، می تواند منجر به تاثیرات غیر مستقیم نرخ ارز بر تولید، اشتغال و تورم داخلی اقتصاد روسیه نیز شود. بنابراین می توان گفت که مدیریت و کنترل بازار ارز یکی ازموضوعات کلیدی اقتصاد روسیه به حساب می آید. گفتنی است نقش مدیریت و کنترل بازار ارز در اقتصاد روسیه پس از سال 2014 میلادی به جهت نوسانات شدید قیمت جهانی نفت و نیز اعمال تحریم های غرب علیه این کشور نیز پر رنگ تر شده است. در این نوشتار سعی بر آن است تا به طور خلاصه در مورد بازار ارز و کنترل آن در روسیه صحبت نموده و تحت شرایط تحریم های غرب اثر نظام نرخ ارز را بر بخش تجارت کشور روسیه بررسی نماییم.
 
ایراس: بازار ارز و نرخ ارز حاصله از همپوشی عرضه و تقاضای آن، مهمترین بخش از  زنجیر ارتباط اقتصادی کشور روسیه با کشورهای جهان محسوب می شود. این اهمیت موجب شده است تا نوسانات نرخ ارز تاثیرات بسیار زیادی بر بخش داخلی و خارجی اقتصاد این کشور داشته باشد. زیرا افزایش یا کاهش نرخ ارز بر دو بازوی تجارت یعنی صادرات و واردات و از سویی بر قدرت رقابت پذیری داخلی اقتصاد روسیه تاثیر می گذارد که این تاثیرات مستقیم، می تواند منجر به تاثیرات غیر مستقیم نرخ ارز بر تولید، اشتغال و تورم داخلی اقتصاد روسیه نیز شود.  بنابراین می توان گفت که مدیریت و کنترل بازار ارز یکی ازموضوعات کلیدی اقتصاد روسیه به حساب می آید. گفتنی است نقش مدیریت و کنترل بازار ارز در اقتصاد روسیه پس از سال 2014 میلادی به جهت نوسانات شدید قیمت جهانی نفت و نیز اعمال تحریم های غرب علیه این کشور نیز پر رنگ تر شده است. در این نوشتار سعی بر آن است تا به طور خلاصه در مورد بازار ارز و کنترل آن در روسیه صحبت نموده و تحت شرایط تحریم های غرب اثر نظام نرخ ارز را بر بخش تجارت کشور روسیه بررسی نماییم.
 
نظام ارزی در کشور روسیه:
در اقتصاد بین الملل، چندین نظام ارزی همچون نظام ارز ثابت، نظام ارز شناور ویا نظام ارز شناور مدیریت شده وجود دارد. هم اکنون در اقتصاد روسیه، نظام ارزی شناور (режим плавющего валютного курса)  برقرار می باشد. به این معنا که نرخ ارز داخلی کشور روسیه (روبل) ثابت نبوده و نوسان آن براساس بازار ارز در اقتصاد روسیه تعیین می شود. نوسانی که در بازار ارز روسیه براساس تقاضای ارز خارجی و عرضه آن در بازار بوجود می آید. این شرایط باعث می شود که اقتصاد روسیه به راحتی بتواند با شرایط و تحولات خارجی منطبق شده و اثرات منفی این تحولات بر بازارهای اقتصادی کشور روسیه کاسته شود. تحت شرایط عادی در بازار، بانک مرکزی روسیه هیچ دخالتی بر تعیین نرخ روبل در مقابل اسعار خارجی نمی کند. اما در مقابل وظیفه رصد توسعه بازار نرخ ارز و ایجاد ثبات در این بازار را دارد. طبق ماده 34.1 قانون فدرال در مورد بانک مرکزی فدراسیون روسیه، وظیفه اصلی سیاست پولی بانک مرکزی روسیه می بایست حراست و ایجاد اطمینان از ثبات پول ملی این کشور (روبل) از طریق حفظ ثبات قیمت ها در اقتصاد باشد. ثبات پول ملی (روبل) بیشتر به معنای ایجاد اطمینان از قدرت خرید روبل بر پایه تورم با ثبات و کم، نسبت به نرخ ثابت در مقابل اسعار خارجی می باشد. تحت نرخ تورم پایین، روبل ارایه شده در مقدار کالاها و خدمات خریداری شده مشخص می بایست در دوره زمانی طولانی بدون تغییر بماند. این سیاست پولی در اقتصاد روسیه موجب ایجاد اطمینان و عدم نگرانی از زمان آینده در ذهن خانوارها و فعالان اقتصادی نسبت به پول ملی شده و توسعه و رشد محیط کسب و کار را در این کشور به ارمغان می آورد.
 
در اقتصاد روسیه، نرخ ارز شناور جز مهمی از نظام هدفگذاری تورم  (Инфляционное Таргетирование России) می باشد ، نظامی که طبق آن وظیفه اصلی بانک مرکزی روسیه، می بایست ایجاد اطمینان از ثبات قیمت ها باشد. بانک مرکزی روسیه در ماه نوامبر سال 2014 میلادی، به سمت نظام نرخ ارز شناور حرکت کرد. قبل از این تاریخ، در طی سالیان دراز، بانک مرکزی روسیه به تدریج انعطاف پذیری نرخ ارز را در بازار افزایش  و دخالت خود در بازار داخلی نرخ ارز را کاهش داد. از سال 1999 میلادی با روی کار آمدن ولادیمیر پوتین، شخصیت سیاسی تحول گرا در اقتصاد روسیه، بانک مرکزی این کشور، نظام نرخ ارز شناور مدیریت شده را اجرا نمود که پس از بحران مالی سال 1998 میلادی در این کشور، توانست مکانیزم بازارهای مختلف اقتصادی در این کشور را تا حد زیادی تعدیل و به سمت تعادل سوق دهد. در سال 2005 میلادی، بانک مرکزی روسیه، بسته ارزی دلار امریکا و یورو را به عنوان شاخص عملیاتی در سیاست نرخ ارز روسیه معرفی نمود. در اواخر سال 2008-2009 میلادی، که اقتصاد روسیه با حجم وسیعی از شوک های خارجی روبرو بود، بانک مرکزی این کشور، نظام نرخ ارز خود را از حالت شناور با درجه بالای مدیریت، به سمت نظام نرخ ارز شناور با درجه پایین مدیریت، تغییر داد. این نظام نرخ ارز تا روز دهم ماه نوامبر سال 2014 میلادی در اقتصاد روسیه برقرار بود و پس از آن نظام نرخ ارز شناور آزاد توسط بانک مرکزی روسیه در جهت مواجهه با تاثیرات منفی شوک های اقتصادی خارجی همچون تحریم ها در این کشور برقرار گشت.
 
به طور کلی، دلیل اصلی اعمال نظام نرخ ارزشناور توسط بانک مرکزی روسیه، ایفای نقش این نظام به عنوان " تثبیت کننده خودکار" - Автоматический стабилизатор- می باشد (3).  چنین نقش اقتصادی را نظام نرخ ارز ثابت  به دلیل ویژگی های خود نمی تواند داشته باشد. نظام نرخ ارز شناور با ایفای چنین نقشی، سرعت انطباق اقتصاد روسیه را با تغییرات خارجی افزایش می دهد. برای مثال، با وجود نظام نرخ ارز شناور در اقتصاد روسیه، افزایش قیمت جهانی نفت در اکثر اوقات  به طور خودکار موجب افزایش ارز پول ملی کشور روسیه (روبل) می شود که این امر موجب کاهش ریسک دچار شدن اقتصاد به بیماری هلندی می شود. همچنین در جهت مخالف، کاهش قیمت جهانی نفت به طور خودکار موجب کاهش ارزش پول ملی کشور روسیه (روبل) می شود که خود منجر به حمایت از تولید کنندگان داخلی از طریق توسعه صادرات و رشد سیاست جانشینی واردات می شود. دلیل دیگری که بانک مرکزی روسیه از سال 2014 میلادی به سمت ایجاد چنین نظام نرخ ارزی در اقتصاد خود رفت، حرکت به سوی عدم وابستگی زیاد به اقتصاد کشورهای دیگر می باشد. با افزایش وابستگی اقتصادی به محیط خارج از کشور، نظام نرخ ارز ثابت یا شناورمدیریت شده سیاست پولی آن اقتصاد را به سیاست های پولی یا اقتصاد کشورهای دیگر وابسته تر می سازد. تحت نظام نرخ ارز شناور مدیریت شده، در پاسخ به تغییرات شرایط خارجی، بانک مرکزی مجبور به دخالت یا تاثیر بر پول ملی می شود که خود تاثیرات غیر مستقیم نامطلوب بر متغیرهای پولی دیگر همچون تورم خواهد داشت. اما اکنون نظام نرخ ارز شناور به بانک مرکزی کشور روسیه  اجازه اجرای سیاست های پولی مستقل در جهت رسیدن به اهداف اقتصادی همچون کاهش نرخ تورم می دهد (گفتنی است در حال حاضر در اکثر کشورهای توسعه یافته نظام نرح ارز شناور برقرار می باشد).
 
فواید نظام نرخ ارز شناور در اقتصاد روسیه:
ایجاد سیاست نظام ارز شناور فوایدی را برای اقتصاد روسیه به ارمغان آورده است که برخی از مهمترین آنها به شرح ذیل می باشد:
 
الف) با توجه به آنکه در نظام ارز شناور، مکانیزم بازار آزاد ارز برقرار بوده و مداخله دولت و بانک مرکزی در آن وجود ندارد، نقش دولت و بانک مرکزی روسیه در بازار ارز به حداقل رسیده و می توانند با تمرکز بالاتری در دیگر بازارها و اهداف اقتصادی، نقش مثبت داشته باشند.
 
ب) در نظام نرخ ارز شناور روسیه،  نرخ ارز نقش تعدیل کننده در حوزه تجارت بین الملل این کشور بازی می کند. برای مثال اگر رقابت پذیری کشور روسیه در بازار جهانی کالاها و خدمات کاهش یابد، نرخ ارز در بازار این کشور افزایش یافته و قدرت اقتصادی نسبی روسیه افزایش می یابد. در مقابل اگر رقابت پذیری کشور روسیه در بازارهای جهانی افزایش یابد، صادرات این کشور نسبت به واردات آن افزایش یافته و روبل (پول ملی کشور روسیه) بطور سیستماتیک تقویت و نرخ ارز تغییر می کند.
 
ج) ایجاد نظام ارز شناور در کشور روسیه، موجب شده است که بازار ارز این کشور وابستگی زیادی به وجود ذخایر ارزی زیاد نداشته باشد. زیرا زمانی که نرخ ارز به صورت آزاد توسط مکانیزم بازار تعیین شود، بانک مرکزی به سمت تعیین نرخ ارز در بازار نرفته و برای مثال نیازی به عرضه ارز توسط بانک مرکزی در بازار هنگام افزایش قیمت آن نیست.
 
د) مهمترین کارایی وجود چنین نظام ارزی در اقتصاد کشور روسیه مربوط به کنترل شوک­های تورمی خارجی و جلوگیری از انتقال آن به اقتصاد داخلی این کشور می باشد. معمولا شوک های تورمی در کشورهای طرف تجاری یک کشور بیشتر از طریق ساز و کار نظام نرخ ارز ثابت می تواند به اقتصاد داخلی یک کشور ورود پیدا کند اما در نظام ارزی شناور، شوک های پولی و تورم خارج از کشور منجر به رشد نقدینگی و تورم داخلی یک اقتصاد نمی شود.
 
تحریم های غرب و نظام نرخ ارز روسیه
اقتصاد کشورروسیه با چالش های اقتصادی مختلفی در سال های 2014-2015 همچون فرار سرمایه، کاهش شدید ارزش پول ملی، واگرایی از بازارهای مالی جهانی، تورم و فشار بودجه داخلی مواجه شد(البته علت این چالش های اقتصادی به دو دلیل عمده تحریم های غرب و شوک جهانی نفت می باشد که سهم هر یک از این دو عامل برونزا، نیاز به تحقیق  و سنجش اقتصادی عمیق تر دارد). صندوق بین المللی پول در سال 2015 میلادی عنوان کرد که تحریم های امریکا و اتحادیه اروپا در پاسخ به تنش ایجاد شده دراوکراین و ممنوعیت واردات محصولات کشاورزی از اتحادیه اروپا به روسیه 1.5 درصد کاهش در تولید ناخالص داخلی این کشور ایجاد نمود. اما اقتصاد روسیه پس از این سال به تدریج با کمک اثربخشی نظام نرخ ارز شناور و سایر عوامل همچون افزایش قیمت نفت قدرت خود را بدست آورد. به گونه ای که صندوق بین المللی پول رشد اقتصاد روسیه را در سال 2017 میلادی، 1.1 درصد پیش بینی نموده است (1). نقش نظام نرخ ارز شناور که پیشتر از فواید آن برای اقتصاد روسیه گفتیم در مواجهه با چالش تحریم ها به گونه ای بوده است که از طریق آن، ارزش پول ملی روسیه کاهش یافت که نتیجه آن حمایت از صادرکنندگان این کشور، افزایش سرمایه بخش بانکداری روسیه، ثبات در بازار اوراق بهادار (2) این کشور بود.
 
جدول 1 میانگین نرخ ارز اسمی دلار و یورو را در مقابل روبل طی سه ماهه نخست سال 2011 میلادی الی سه ماهه نخست سال 2017 میلادی نشان می دهد. مشاهده می شود که الحاق این کشور به سازمان تجارت جهانی در سال 2012 میلادی تغییر محسوسی در نرخ های ارز ایجاد ننمود، حال آنکه از سه ماهه چهارم سال 2014 میلادی الی سه ماهه دوم سال 2016 میلادی نرخ های ارز روندی افزایشی را به دلیل کاهش قیمت های نفت و  اعمال تحریم های غرب تجربه نموده است. البته سیاست افزایش نرخ ارز متناسب با تورم در این دوره کمک شایانی به بخش صادرات کشورروسیه نمود. بگونه ای که هرچند کاهش در  میزان صادرات و واردات را اقتصاد روسیه تجربه نمود، اما نظام نرخ ارز شناور و تعدیل نرخ دلار و ویورو متناسب با شوک های برونزا موجب مثبت ماندن تراز تجاری این کشور پس از سال 2014 میلادی گشت. به گونه ای که طبق آمار Trade Map، تراز تجاری (که از اختلاف میان صادرات و واردات حاصل می شود) این کشور در سال 2015 میلادی، 161 میلیون دلار و در سال 2016 میلادی بالغ بر 103 میلیون دلار می باشد (5). براساس علم اقتصاد می توان چنین توضیحی را عنوان نمود که افزایش نرخ ارز در این دوره، قیمت  کالاها و خدمات صادراتی داخلی روسیه را نسبت به قیمت های جهانی آن کالاها و خدمات کاهش داده و در نتیجه قدرت رقابت تولید کنندگان روسی را در بازارهای جهانی افزایش و لذا منجر به افزایش (آهنگ کاهشی کمتر) صادرات کشور روسیه شده است. همچنین افزایش نرخ ارز، قیمت کالاها و خدمات وارداتی به کشور روسیه را افزایش داده و در نتیجه منجر به کاهش واردات به داخل کشور روسیه شده است. در مجموع افزایش نرخ ارز از طریق افزایش صادرات و کاهش واردات، تاثیر مثبت بر تراز تجاری کشورروسیه می گذارد.
 
 
جمع بندی:
از یک سو، نیاز به رشد و  توسعه سطح تجارت کشور روسیه با کشورهای مختلف و از سویی دیگر، نقش شوک های برونزا همچون شوک نفت و شوک تحریم های اقتصادی بر مکانیزم بازارهای داخلی این کشور، کارایی نرخ ارز و انتخاب نظام نرخ ارز متناسب با شرایط اقتصادی را از موضوعات مهم و کلیدی در اقتصاد روسیه تبدیل نموده است. تهدیدهای دو شوک تحریم ها و نوسانات قیمت نفت بر اقتصاد روسیه موجب شد که بانک مرکزی این کشور در ماه نوامبر سال 2014 میلادی نظام نرخ ارز شناور را تصویب و اجرا نماید. نظام نرخ ارزی که فواید زیادی برای اقتصاد روسیه همچون کاهش اثرات عوامل برونزا بر اقتصاد روسیه، استقلال بیشتر سیاست های پولی بانک مرکزی روسیه، نقش تعدیل کنندگی نرخ ارز در تجارت بین الملل روسیه به جای قیمت ها و... داشته است. همچنین نقش تثبیت کنندگی خودکار که علت اصلی اعمال چنین نظام نرخ ارزی در اقتصاد روسیه توسط بانک مرکزی این کشور بوده است، موجب  کاهش ارزش پول ملی و حمایت از صادرات و جانشینی واردات علی الخصوص در بازه زمانی سه ماهه چهارم سال 2014 میلادی الی سه ماهه دوم سال 2016 میلادی شده است که نتیجه آن، مثبت ماندن تراز تجاری این کشور با وجود کاهش در حجم صادرات و واردات بوده است.
 
 
نویسنده: احسان رسولی نژاد - دکترای اقتصاد جهان از دانشگاه دولتی سنت پترزبورگ، روسیه
 
 
یادداشت ها:
[1] Nelson, R.M. 2017. U.S. Sanctions and Russia’s Economy. CRS Report no.R43895. URL: https://fas.org/sgp/crs/row/R43895.pdf [Accessed 20.06.2017]
[2] Ефимова,Е.С. и Алехин, Б.И. 2016. Особенности регулирования валютной ликвидности банковского сектора России в условиях санкций. Экономический журнал, No.1(10),С. 116-125.
[3] Лебедева, М.Е., Васильев, С.А. и Козырева, А.Д. 2016. Валютная политика Российской Федерациии: Особенности и перспективы. Известия Санк-Петербургского Государственного Экономического Университета, No.1 (7), С.57-64.
[4] Центральный Банк Российской Федерации. URL: http://www.cbr.ru/statistics/?PrtId=svs  [Acceessed 20.06.2017]
[5] Trade Map. URL: http://www.trademap.org [Accessed 21.06.2017]
 
 
 
 
کد مطلب: 3239