«امنیت غذایی»، هدف گذاری استراتژیک بخش کشاورزی روسیه

تاریخ انتشار : چهارشنبه ۲۴ خرداد ۱۳۹۶ ساعت ۱۱:۳۷
Share/Save/Bookmark
 
دکتر احسان رسولی نژاد: یکی از مباحث مهم و اساسی در اقتصاد کلان کشورها، موضوع تامین نیازهای غذایی افراد جامعه یا به بیان علمی تر، امنیت غذایی آن اقتصاد می باشد. بخش کشاورزی، با توجه به توان اشتغال زایی، امکان کسب درآمد ارزی از طریق صادرات، صرفه جویی در مصارف ارزی از طریق افزایش تولیدات داخلی، استراتژیک بودن برخی محصولات آن و نیز رسیدن به اهداف اقتصاد ضد تحریمی در کشورهای تحریم شده توسط کشورهای غربی، از بخش هایی است که در اقتصاد مورد خط مشی گذاری و سیاست گذاری مستقیم دولت ها قرار می گیرد. این بخش در اقتصاد فدراسیون روسیه، به ویژه پس از تنش هایی که اخیرا میان این کشور و برخی از کشورهای تامین کننده محصولات کشاورزی آن همچون اتحادیه اروپا و نیز کشور ترکیه ایجاد شد، اهمیت فراوانی پیدا کرده و این کشور به سمت توسعه این بخش در اقتصاد خود و پیاده سازی سیاست جانشینی واردات و چرخش تجاری جهت افزایش امنیت غذایی کشور خود در حرکت است ...
 
ایراس: یکی از مباحث مهم و اساسی در اقتصاد کلان کشورها، موضوع تامین نیازهای غذایی افراد جامعه یا به بیان علمی تر، امنیت غذایی آن اقتصاد می باشد. صاحب نظران علوم اقتصادی بر این باورند که به منظور دست یافتن به امنیت غذایی پایدار در کنار اتخاذ سیاست های کارا، می بایست بخش کشاورزی اقتصاد، مولد بوده و از حیات وجریان مناسبی برخوردار باشد. همچنین این بخش با توجه به توان اشتغال زایی، امکان کسب درآمد ارزی از طریق صادرات، صرفه جویی در مصارف ارزی از طریق افزایش تولیدات داخلی، استراتژیک بودن برخی محصولات آن و نیز رسیدن به اهداف اقتصاد ضد تحریمی در کشورهای تحریم شده توسط کشورهای غربی، از بخش هایی است که در اقتصاد مورد خط مشی گذاری و سیاست گذاری مستقیم دولت ها قرار می گیرد. این بخش در اقتصاد فدراسیون روسیه علی الخصوص پس از تنش ایجاد شده میان این کشور و برخی از کشورهای تامین کننده محصولات کشاورزی آن همچون اتحادیه اروپا (تنش میان روسیه – اتحادیه اروپا به دلیل الحاق کریمه به فدراسیون روسیه از سال 2014 میلادی) و نیز  کشور ترکیه (تنش میان روسیه و ترکیه به دلیل سرنگونی سوخوی 24 روسیه توسط ارتش ترکیه در سال 2015 میلادی)، اهمیت فراوانی پیدا نموده و این کشور به سمت  توسعه این بخش در اقتصاد خود و پیاده سازی سیاست جانشینی واردات و چرخش تجاری جهت افزایش امنیت غذایی کشور خود در حرکت است. در این نوشتار سعی بر آن است تا به صورت خلاصه، در مورد وضعیت بخش کشاورزی در فدراسیون روسیه با تحلیل داده های آماری مربوطه پرداخته شود.
 
جایگاه بخش کشاورزی در اقتصاد فدراسیون روسیه
ارزش افزوده بخش کشاورزی در فدراسیون روسیه به طور میانگین حدود 5.3 درصد تولید ناخالص داخلی اقتصاد این کشور را طی دوره زمانی 1995-2015 میلادی به خود اختصاص داده است. چنانچه در شکل 1 مشاهده می شود، ارزش افزوده بخش کشاورزی در روسیه طی سال های 1999-2010 میلادی و 2014-2015 میلادی از متوسط جهانی بیشتر بوده، اما روند رشد سهم بخش کشاورزی در جهان و به تبع آن کشور روسیه به سمت کاهش سهم ارزش افزوده این بخش از اقتصاد بوده است.
 
 
 منبع: آمار بانک جهانی
 
همچنین از لحاظ سهم بخش اشتغال افراد جامعه در بخش کشاورزی فدراسیون روسیه می توان شکل 2 را ارایه داد. در شکل 2 سهم اشتغال در بخش کشاورزی نسبت به کل اشتغال این کشور را طی دوره زمانی 1990-2015 میلادی نشان می دهد. طبق شکل، می توان مشاهده نمود که از اوایل سال 2000 میلادی، سهم اشتغال در بخش کشاورزی این کشور روند کاهشی داشته است که خود نمایانگر کاهش تمایل عرضه کنندگان نیروی کار به فعالیت در بخش کشاورزی، ورود نیروی کار غیر بومی در این بخش، دانش – محور تر شدن بخش کشاورزی روسیه (سرمایه-محور بودن به جای نیروی کار-محور بودن بخش کشاورزی) و ضعیف شدن بخش کشاورزی در اقتصاد روسیه می باشد.
 
 منبع: آمار بانک جهانی
 
علل تاریخی تغییر سهم بخش کشاورزی در اقتصاد روسیه
حدود 100 سال قبل که درون مرزهای جغرافیایی روسیه به مساحت 22430004 کیلومتر مربع، حدود 94 میلیون نفر به زندگی و کار مشغول بودند که این تعداد جمعیت پس از امپراطوری انگلستان و چین در رده سوم جهان قرار داشت، در مقایسه با سال 2016 میلادی، که فدراسیون روسیه با حدود 143 میلیون نفر در رده 9  تعداد جمعیت جهان قرار دارد تفاوت های زیادی داشت. طی حدود 100 سال، کشور روسیه حدود 5 میلیون کیلومتر مربع (22%) از زمین های حاصلخیز کشاورزی خود را از دست داده است [3]. تولیدات محصولات کشاورزی در زمان امپراطوری روسیه، بخش اصلی اقتصاد این کشور را به خود اختصاص داده بود. زمین داری و کشاورزی، حرفه و شغل 90 درصد از افراد جامعه این کشور بود. هر چند در ابتدای امر از لحاظ فناوری، این بخش توسعه زیادی نیافته بود اما با گذشت زمان، در مقیاس بزرگی، فناوری بخش کشاورزی توسعه و گسترش یافت. از مشخصات بخش کشاورزی آن دوره می توان به افزایش عملکرد برداشت محصول، تولید ادوات کشاورزی پیشرفته و تنوع در تولید محصولات کشاورزی اشاره داشت. بنابراین دوره قبل از انقلاب روسیه و براندازی حکومت تزارها، دوره بازدهی بالای بخش کشاورزی و ثبات در رشد و توسعه این بخش می باشد. برای مثال طی سال های 1909-1913 میلادی، برداشت کل گندم و جو با سرعت بیشتری از افزایش وسعت زمین های کشاورزی رشد نمود و نیز نرخ بازگشت سرمایه در محصولات کشاورزی نسبت به رشد آن افزایش بیشتری یافت. این امر به دلیل سیاست های توسعه کشاورزی دوران اولین تزارها همچون پتر کبیر بود. همچنین ساختار صادرات بخش کشاورزی در نتیجه توسعه دامپروری توسط تزارها افزایش چشمگیری یافت.
 
با انقلاب اکتبر سال 1917 میلادی به رهبری ولادیمیر لنین و پس از دوره کمونیسم جنگ، سیاست های حمایتی از قشر کشاورز تحت عنوان سیاست جدید اقتصادی (Новая экономическая политика - НЭП) در دهه 1920 میلادی جهت گسترش فعالیت کشاورزان در بازار آزاد در این کشور ایجاد شد. طبق این سیاست، کشاورزان می توانستند مازاد تولید خود را در بازار آزاد بفروشند. با روی کار آمدن ژورف استالین، اقتصاد روسیه، کاهش نقش بخش کشاورزی (مبارزه با کشاورزانی که به دلیل فعالیت در بازار آزاد وضع مالی خوبی پیدا کرده بودند و به نام کولاک معروف بودند) و توسعه برنامه رادیکال صنعتی سازی علی الخصوص در بخش نظامی و فضایی را تجربه نمود (استالین در سال 1928 میلادی سیاست جدید اقتصادی ولادیمیر لنین را قطع و اولین برنامه پنج ساله خود را ارایه نمود). برنامه صنعتی سازی اقتصاد روسیه و ضربه مهلک دیگری بر بخش کشاورزی این کشور از سمت جنگ جهانی دوم، شرایطی را به وجود آورد که تا دوره روی کار آمدن ولادیمیر پوتین در اواخر قرن بیستم در روسیه ادامه داشت.
 
تحولات اقتصادی ولادیمیر پوتین علی الخصوص توسعه خصوصی سازی در بخش های مختلف اقتصاد و خصوصی سازی زمین های کشاورزی (24 جولای سال 2002 میلادی) باعث رونق بخش کشاورزی در این کشورشد. اما عدم برنامه ریزی مدون و منظم در این بخش، موجبات کاهش سهم این بخش از اقتصاد را در طول زمان ایجاد نمود. آخرین مرحله تغییر در بخش کشاورزی، به دلیل تحریم های روسیه توسط دول غرب از سال 2014 میلادی و نیز تنش میان روسیه و ترکیه در سال 2015 میلادی است که فدراسیون روسیه سیاست ضد تحریمی و جانشینی واردات را در بخش کشاورزی آغاز نمود که طبق مرکز آمار روسیه رشد قابل توجهی در تولید محصولات کشاورزی داخلی طی سال های بعد از تحریم ایجاد کرد. جدول زیر تغییرات تولیدات محصولات کشاورزی این کشور را طی سال های 2014-2016 نشان می دهد.
 
 

به طور کلی، با توجه به روند تاریخی اقتصاد فدراسیون روسیه، عدم روند افزایشی سهم این بخش در اقتصاد کشور فدراسیون روسیه را  در حال حاضر می توان در چهار مورد جمع بندی نمود:
 
الف) شرایط آب و هوایی: به صورت کلی تنها حدود 13درصد از مرز خشکی فدراسیون روسیه، شرایط مساعد و بدون ریسک انجام فعالیت های کشاورزی را دارد (1). این درصد با در نظر گرفتن گستره پهناور این کشور (مساحت 17 میلیون کیلومتر مربع) بسیار کم می باشد. برای مثال کشور فرانسه با مساحت 640 هزار کیلومتر مربع، نزدیک به 75درصد مرز خشکی دارای پتانسیل فعالیت کشاورزی دارد.
 
ب) مسائل مالی: سطح حمایت  از کشاورزان در کشور فدراسیون روسیه به مراتب پایین تر از میانگین حمایت مالی در اروپا می باشد. با اینکه فدراسیون روسیه از سال 2012 میلادی ملحق به سازمان تجارت جهانی شده است، اما هنوز کشاورزان در فدراسیون روسیه به حداقل امکانات تعریف شده توسط این سازمان برای بخش کشاورزی دسترسی ندارند.
 
ج) سطح بالای زوال و کمبود ماشین آلات پیشرفته کشاورزی: با توجه به بهره وری پایین فناوری های موجود در ماشین آلات و ادوات کشاورزی در فدراسیون روسیه، بخش کشاورزی این کشور قادر به رقابت با محصولات خارجی وارداتی نمی باشد.
 
د) عامل انسانی: عامل انسانی به صورت نیروی کار ماهر و غیر ماهر لازمه پیشرفت بخش کشاورزی هر کشوری محسوب می شود. با توجه به کمبود نیروی انسانی ماهر و ساده کشاورزی در کشور فدراسیون روسیه و عدم بسترسازی مناسب حقوقی و فرهنگی، ورود نیروی انسانی متخصص این بخش از اقتصاد از کشورهای دیگر به داخل فدراسیون روسیه با سرعت کمی در حال پیشرفت است.
 
اثر الحاق به سازمان تجارت جهانی بر بخش کشاورزی فدراسیون روسیه
پلوتنیکوا و اورلوا (2015) عقب ماندگی بخش کشاورزی این کشور را در سه دسته کلی آب و هوا، شرایط اقتصادی و اجتماعی عنوان نموده اند. اما از سال 2012 میلادی و با الحاق این کشور به سازمان تجارت جهانی، می بایست مشکل انطباق با قوانین و مقررات این سازمان در بخش کشاورزی را نیز به آن سه دسته تعریف شده پلوتنیکوا و اورلوا (2015) اضافه نماییم. کاهش موانع تعرفه ای (برای مثال موافقتنامه دور اروگوئه بر 24 درصد کاهش طی 10 سال برای کشورهای در حال توسعه تاکید دارد.) و غیر تعرفه ای (در مورد موانع غیر تعرفه ای در بخش کشاورزی، براساس ملاحظاتی که در دورهای سازمان تجارت جهانی برای کشورهای در حال توسعه در نظر گرفته شده است، این کشورها ملزم به پذیرش تعهداتی که به نحوی با برنامه های توسعه ملی و مصالح داخلی این کشورها مغایر باشد، نیستند)، انجام تجارت آزاد، و رقابت تولید کنندگان محصولات کشاورزی با رقبای جهانی مسائلی است که پس از الحاق این کشور به سازمان تجارت جهانی، جز مباحث اصلی سیاست گذاران و اقتصاد دانان این کشور تبدیل شده است. فواید و معایب پیوستن به این سازمان را برای بخش کشاورزی کشور روسیه می توان در جدول SWOT زیر نشان داد:
 
 
اثر تحریم های غرب  بر بخش کشاورزی فدراسیون روسیه
یکی از مسائل مهمی که از سال 2014 میلادی در بخش کشاورزی این کشور رخ داده است، مشکل تحریم های اعمال شده امریکا و اتحادیه اروپا علیه این کشور می باشد. تحریم هایی که منجر به اعمال سیاست های مقاومت اقتصادی یا سیاست های ضدتحریمی (Антисанкционная политика) در این کشور شد و به عنوان یکی از برنامه های این سیاست، رئیس جمهور فدراسیون روسیه (ولادیمیر پوتین) دستور منع ورود کالاهای وارداتی کشاورزی از اتحادیه اروپا، امریکا، استرالیا و کانادا را به مدت یک سال صادر نمود.  وی معتقد بود که تحریم های اقتصادی مقدمه ای است بر  رشد کامل تولید داخلی علی الخصوص در بخش کشاورزی. زمان تحریم، می تواند زمان اتحاد ملی کشور فدراسیون روسیه جهت رشد بخش کشاورزی و افزایش سرمایه گذاری داخلی در این بخش باشد، مخصوصا توجه به این مسئله مهم است که وابستگی اقتصاد اتحادیه اروپا به بازار روسیه بیشتر از وابستگی روسیه به بازار اتحادیه اروپا می باشد. تحلیل اثرات تحریم های غرب بر بخش کشاورزی فدراسیون روسیه را نیز می توان در جدول SWOT زیر نمایش داد:
 
 
جمع بندی
بسیاری از صاحب نظران اقتصادی بر این باورند که در بلند مدت، کشورهایی می توانند به رشد و توسعه پایدار دست یابند که سه عامل دسترسی به انرژی،آموزش نیروی انسانی متخصص و تامین مواد غذایی (امنیت غذایی) را در برنامه ریزی و خط مشی گذاری خود مورد توجه قرار دهند. بخش عظیمی از  تامین مواد غذایی  با حمایت و توسعه دانش محور بخش کشاورزی در یک کشور صورت می گیرد. این امر در فدراسیون روسیه نیز در طول تاریخ، فراز و نشیب های زیادی داشته است. به طور کلی در طول تاریخ، بخش کشاورزی از زمان روی کار آمدن ژوزف استالین تا پایان بوریس یلسین دچار عدم توسعه یافتگی فراوانی شده است، اما در سال های اخیر به دلیل فشار تحریم هاي غرب و اتحادیه اروپا، این بخش در اولویت برنامه های اقتصاد مقاومتی کشور فدراسیون روسیه قرار گرفته است. طبق داده های مرکز آمار فدراسیون روسیه تولیدات محصولات کشاورزی در اکثر نواحی فدرالی این کشور طی سال های 2014 الی 2016 میلادی رشد چشمگیری یافته است. اما کماکان این بخش از اقتصاد فدراسیون روسیه دچار مشکلاتی همچون عدم بروز بودن فناوری ماشین آلات و ادوات کشاورزی، مسائل مالی و سرمایه گذاری در این بخش، مسائل حقوقی و فرهنگی ورود  و سرمایه گذاری نیروی کار خارجی در بخش کشاورزی روسیه و شرایط آب و هوایی است که دولت فدراسیون روسیه نیاز به چاره اندیشی جهت رفع آنها دارد. همچنین پیوستن این کشور به سازمان تجارت جهانی در سال 2012 میلادی  می توانست نقطه عطفی در توسعه و فعالیت جهانی بخش کشاورزی فدراسیون روسیه باشد اما عدم آمادگی رقابت جهانی بخش کشاورزی روسیه و گفتمان میان روسیه و کارگروه های سازمان تجارت جهانی در مورد تعرفه ها و مسائل قانونی محصولات کشاورزی آهنگ تاثیرگذاری الحاق به سازمان تجارت جهانی در بخش کشاورزی این کشور را کند نموده است.
 
 
نویسندهاحسان رسولی نژاد - دکترای اقتصاد جهان از دانشگاه دولتی سنت پترزبورگ، روسیه


----------
منابع:
[1] Дедеева, С.А. 2008. Современное состояние сельского хозяйства России. Вестник ОГУ, No.80,С. 82-87.
[2] Плотникова, И.А., и Орлова, Е.Р. 2015. Анализ проблем развития сельского хозяйства России: прошлое и настоящее. Вестник МИЭП, No.2 (19), С.64-72.
[3] « Россия 100 лет тому назад…» www.subscribe.ru/group/na-zava-linke/6378566 (дата обращения 11.06.2017)
 
 
کد مطلب: 3205