نشست شانگهای در تاشکند و مسأله عضویت ایران

تاریخ انتشار : چهارشنبه ۹ تير ۱۳۹۵ ساعت ۱۲:۴۷
Share/Save/Bookmark
 
ولی کوزه گر کالجی: بعد از نشست سال گذشته اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای در اوفای روسیه (جولای 2015)، ریاست دوره ای سازمان برای دوره زمانی 2015- 2016 میلادی به جمهوری ازبکستان رسید و این کشور طی یک سال گذشته، میزبان اجلاس های مختلف این سازمان از جمله سه اجلاس مهم هماهنگ کننندگان ملی (٢٢ آوریل ٢٠١٦ میلادی)، وزیران امور خارجه (٢٤ می ٢٠١٦ میلادی) و اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای ( ٢٣ و ٢٤ ژوئن ٢٠١٦ میلادی) بود. صرف نظر از مباحث و یا تصمیمات گرفته شده در این دوره از اجلاس سران، از جمله تصویب برنامه چهارساله سازمان، (2020 – 2016)، می توان به چند نکته مهم در ارتباط با مواضع کشورهای عضو در مورد موضوع عضویت ایران در این سازمان اشاره کرد ...
 
ایراس: بعد از نشست سال گذشته اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای در اوفای روسیه (جولای 2015)، ریاست دوره­ای سازمان برای دوره زمانی 2015- 2016 میلادی به جمهوری ازبکستان رسید و این کشور طی یک سال گذشته، میزبان اجلاس­های مختلف این سازمان از جمله سه اجلاس مهم هماهنگ کننندگان ملی (٢٢ آوریل ٢٠١٦ میلادی)، وزیران امور خارجه (٢٤ می ٢٠١٦ میلادی) و اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای ( ٢٣ و ٢٤ ژوئن ٢٠١٦ میلادی) بود. صرف نظر از مباحث و یا تصمیمات گرفته شده در این دوره از اجلاس سران، از جمله تصویب برنامه چهارساله سازمان، (2020 – 2016)، می توان به چند نکته مهم در ارتباط با مواضع کشورهای عضو در مورد موضوع عضویت ایران در این سازمان اشاره کرد.
 
با توجه به تجربه ١٠ ساله عضویت ناظر ایران در سازمان همکاری شانگهای از سال ٢٠٠٥ میلادی، علاقه­مندی نظام سیاسی ایران به تبدیل عضویت از ناظر به اصلی از جمله طرح درخواست رسمی در مارس ٢٠٠٨ میلادی، پیگیری مداوم موضوع تبدیل عضویت از مقامات کشورهای عضو به ویژه مقامات چینی و روسی، موافقت سازمان با تبدیل عضویت هند و پاکستان از وضعیت ناظر به اصلی در اجلاس اوفا روسیه (٩ جولای 2015 میلادی) و دستیابی به «فرمول سازش» (Compromise Formula) میان ایران، روسیه و چین در همین اجلاس که به موجب آن به ایران ضمانت داده شد که روند اعطای عضویت کامل در سازمان به این کشور، نه بعد از رفع تحریم­های بین­المللی بلکه بلافاصله بعد از انعقاد توافقات اولیه درباره برنامه هسته­ای­اش آغاز شود و در نهایت توافق هسته ای ایران و لغو تحریم­های وضع شده شورای امنیت شورای علیه ایران که منجر به خروج ایران از ذیل بندهای محدودکننده آیین­نامه عضویت در سازمان همکاری شانگهای (مصوب ٢٠١٠ تاشکند و ٢٠١٤ دوشنبه) شد، انتظارات زیادی طی یک سال گذشته در رابطه با تبدیل عضویت ایران از وضعیت ناظر به اصلی ایجاد گردید. اما آنچه در سه اجلاس مهم هماهنگ­کننندگان ملی (٢٢ آوریل ٢٠١٦ میلادی)، وزیران امور خارجه (٢٤ می ٢٠١٦ میلادی) و اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای ( ٢٣ و ٢٤ ژوئن ٢٠١٦ میلادی) گذشت، حاکی از تداوم روند گذشته در مخالفت ضمنی و صریح با تبدیل عضویت ایران بود.
 
طبق ماده 16منشور سازمان همکاری شانگهای، مکانیسم رای­گیری در این سازمان بر اساس توافق (اجماع) و بدون رای­گیری تعریف شده است که به موجب آن تصمیمات سازمان در صورت مخالفت هر یک از اعضا در جریان اجماع تصویب شده تلقی نمی­گردد. همین امر موجب شده است علاوه بر جایگاه و نقش برتر دو قدرت بزرگ روسیه و چین، کشورهای کوچک­تر عضو سازمان همکاری شانگهای نیز بتوانند بر روندهای تصمیم­گیری مهم این سازمان از جمله پذیرش عضو جدید و یا تبدیل عضویت از ناظر به اصلی تاثیرگذار باشند. این موضوع به ویژه در رابطه با کشوری چون تاجیکستان بسیار حائز اهمیت است که در اجلاس اخیر تاشکند به صورت موثری بر مخالفت با تبدیل عضویت ایران تاثیر منفی برجای گذاشت.
 
روابط ایران و تاجیکستان که یکی از نزدیک­ترین و باثبات­ترین روابط میان ایران و کشورهای آسیای مرکزی به شمار می­رفت، طی یک سال گذشته بر سر موضوع نهضت اسلامی تاجیکستان، از روابط گرم گذشته فاصله گرفته است. به همین دلیل است که تاجیکستان در نشست محدود اعضای اصلی سازمان در تاشکند و پیش از اجلاس عمومی سران (با حضور اعضای اصلی و ناظر) در رابطه با پیشنهاد روسیه مبنی بر طرح موضوع تبدیل عضویت ایران مخالفت می­کند. امام علی رحمان، رئیس جمهور تاجیکستان نیز در سخنرانی خود در اجلاس از عضویت دائم هند و پاکستان استقبال نمود و آن را مایه تقویت سازمان دانست، اما نامی از ایران نبرد. رشید علیم‌اف، دبیر کل تاجیکی سازمان همکاری شانگهای نیز در سخنرانی خود همین رویه را در پیش گرفت و هیچ گونه اشاره­ای به ایران نکرد. همواره بر سر تعریف و تفسیر متفاوت ایران و کشورهای سکولار منطقه آسیای مرکزی در مورد احزاب و جریان­های اسلامی اختلاف نظر بوده است. به نظر می­رسد در فضای کنونی، دامنه این اختلاف از کشوری چون ازبکستان به تاجیکستان رسیده است و   تاجیک­ها نگران هستند در صورت تبدیل عضویت ایران، این کشور مانع از تعریف حزب نهضت اسلامی تاجیکستان در ردیف افراط­گرایی دینی در سطح منطقه شود که به موازات تجزیه­طلبی و تروریسم، «سه عنصر اهریمنی» (Three Evil Forces) مورد نظر سازمان همکاری شانگهای به شمار می­رود. روند تصاعدی تقابل دولت تاجیکستان با رهبران نهضت اسلامی و  ممنوعیت تاسیس و فعالیت احزاب مذهبی و ملی­گرا که در همه پرسی اصلاحات اخیر قانون اساسی تاجیکستان به تصویب رسید، موجب تشدید احتمالی این وضعیت در آینده نیز خواهد شد.
 
موضع جمهوری ازبکستان به عنوان کشور میزبان اجلاس سازمان همکاری شانگهای نیز بسیار شایان توجه است. اسلام کریم­اف در تابستان ٢٠١٥ میلادی و پس از تحویل ریاست دوره­ای سازمان همکاری شانگهای از روسیه، صراحتاً مخالفت خود را با توسعه سازمان همکاری شانگهای، ورود اعضای جدید و تغییر هویت و ساختار آسیای مرکزی این سازمان اعلام نمود. اما در اجلاس سران در تاشکند، ازبکستان با آگاهی از موضع مخالف دولت تاجیکستان اعلام نمود که در صورت اجماع بقیه کشورها، مخالفتی با عضویت ایران ندارد. از سویی دیگر، اسلام کریم­اف در سخنرانی خود در اجلاس بدون نام بردن از تاجیکستان از برخی کشورها که به دلیل اهداف خود، اجماع سازمان همکاری شانگهای را به چالش می­کشند، انتقاد کرد. بدین ترتیب، ازبکستان با زیرکی و با اتخاذ یک موضع مبهم و دو پهلو، ضمن این­که به عنوان کشور میزبان از مخالفت صریح با تبدیل عضویت ایران خودداری نمود، در عین حال، انتقادی جدی نیز به تاجیکستان به عنوان رقیب سنتی وارد نمود و بار سیاسی و روانی مخالفت با عضویت ایران و نیز عدم انسجام درونی سازمان را متوجه تاجیکستان نمود. در حالی که واقعیت آن است که در ٢٥ سال گذشته، ازبکستان تحت تاثیر سیاست­های عمل­گرایانه اسلام کریم­اف، واگرایانه­ترین رویکرد را نسبت به کشورهای منطقه به ویژه ایران و روسیه به نمایش گذاشته است. روابط ایران و ازبکستان در قیاس با سایر کشورهای منطقه آسیای مرکزی هیچ گاه در سطح مطلوب و مورد انتظار قرار نداشته است. در همین راستا، با وجود تحرکاتی که طی سال گذشته در سیاست خارجی ایران پدید آمده است و تمامی روسای جمهور کشورهای آسیای مرکزی در تهران یا پایتخت­های خود یا در تهران با رئیس جمهور ایران دیدار نموده­اند، چنین دیداری میان روسای جمهور ایران و ازبکستان در تهران یا تاشکند صورت نگرفته است. تنها دیدار روحانی و اسلام کریم­اف در حاشیه اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای در دوشنبه تاجیکستان در سپتامبر ٢٠١٤ میلادی بوده است. در مراسم تحلیف ریاست جمهوری دکتر روحانی نیز با وجود شرکت امام­علی رحمان، رئیس‌جمهور تاجیکستان؛ نور سلطان نظربایف، رئیس‌جمهور قزاقستان و بردی‌ محمداف، رئیس‌جهور ترکمنستان؛ دولت ازبکستان در سطح رئیس مجلس سنا (ایلگیزر صابراف) که در ساختار سیاسی اقتدارگرای ازبکستان نقشی تشریفاتی و فاقد اهمیت است، شرکت نمود که خود گویای نوع نگاه خاص دولت ازبکستان به ایران است.
 
موضع جمهوری خلق چین نیز در اجلاس تاشکند بسیار مورد توجه قرار گرفت. در حالی که دیگر قدرت اصلی سازمان یعنی فدراسیون روسیه به صراحت در مورد لزوم تبدیل عضویت ایران صحبت نمود، عدم حمایت چینی­ها از تبدیل عضویت ایران و طرح این موضوع از سوی «وانگ ایی»، وزیر خارجه چین که پکن قصد دارد در وهله اول روند پیوستن هند و پاکستان به این سازمان را در دستور کار قرار دهد، اجلاس تاشکند را با پیچیدگی بیشتری مواجه نمود. رئیس جمهور چین در اجلاس تاشکند، بدون حمایت علنی و رسمی از تبدیل عضویت ایران اعلام نمود که سازمان همکاری شانگهای باید درخواست عضویت ایران و افغانستان را با جدیت دنبال نماید. نگرانی چینی­ها از وضعیت تاجیکستان و تاثیر منفی عضویت ایران در ورود به سازمان و اتخاذ موضع حمایتی در قبال نهضت اسلامی این کشور به عنوان همسایه بلافصل چین، روابط گسترده چین و آمریکا، عدم اطمینان چینی­ها از فرایند سیاسی و اقتصادی پس از برجام و نوع روابط ایران با آمریکا به ویژه تا زمان برگزاری انتخابات آتی ریاست جمهوری در ایران و آمریکا، نارضایتی احتمالی چین از نزدیکی مناسبات ایران و هند به ویژه توافق سه جانبه اخیر میان ایران، هند و افغانستان در زمینه توسعه بندر چابهار، جایگاه نامشخص و مبهم ایران در طرح راه ابریشم چین و در نهایت سیاست سنتی محافظه­کارانه و بدون شتاب چینی­ها در حوزه سیاست خارجی، از جمله دلایل و زمینه­هایی است که می­توان برای عدم حمایت قاطع و لازم چین از تبدیل عضویت ایران از ناظر به اصلی در مقطع کنونی متصور بود.
 
در رابطه با تبدیل عضویت هند و پاکستان، نکته شایان توجه این است که در اجلاس تاشکند، یک سند تعهد به امضا مقامات دو کشور رسید که به موجب آن دو کشور موظف می­شوند کلیه اسناد و تعهدات مربوط به فرایند تبدیل عضویت را به تصویب برسانند و در اختیار سازمان قرار دهند تا در اجلاس بعدی سران سازمان همکاری شانگهای در آستانه قزاقستان (جولای ٢٠١٧ میلادی) در مورد آن تصمیم­گیری شود. لذا کلیه مباحثی که در رابطه با عضویت اصلی هند و پاکستان در اجلاس تاشکند مطرح شده است، با واقعیت همخوانی ندارد و این دو کشور همچنان عضو ناظر و بدون رای سازمان همکاری شانگهای محسوب می­شوند. نکته مهم دیگر این­که با وجود اعلام ضمنی پاکستان در رابطه با       تصویب ٢٧ سند تبدیل عضویت و تعلل هند در این زمینه، سازمان همکاری شانگهای در راستای حفظ تعادل میان اسلام­آباد و دهلی نو، تمایلی به موافقت نهایی با عضویت کامل پاکستان در اجلاس تاشکند نشان نداد و تعیین تکلیف نهایی عضویت هر دو کشور را به اجلاس آتی سران در آستانه قزاقستان (جولای 2017) موکول نمود.
 
با توجه به مباحث و ملاحظاتی که در مورد تبدیل عضویت ایران از ناظر به اصلی پس از تکمیل فرایند عضویت هند و پاکستان به ویژه از سوی چینی­ها مطرح شده است، طرح رسمی این موضوع عملاً به اجلاس آتی سران سازمان همکاری شانگهای در آستانه قزاقستان (جولای ٢٠١٧ میلادی) موکول خواهد شد که حتی در صورت طرح این موضوع، با توجه به تجربه هند و پاکستان از اجلاس اوفا تا اجلاس آستانه (٢١٠٥ تا ٢٠١٧ میلادی)، تحقق عینی تبدیل عضویت ایران از ناظر به اصلی از سال ٢٠١٩ میلادی به بعد قابل تصور خواهد بود.

----------
نویسنده: ولی کوزه گر کالجی - عضو شورای علمی موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس)

 
کد مطلب: 1534
مولف : ولی کوزه گر کالجی