لئونید عیسی‌یف در گفتگو با ایراس:

تا به امروز نمی‌توانیم بگوییم که روسیه راهبرد بلندمدتی در منطقه خاورمیانه دارد

تاریخ انتشار : دوشنبه ۸ آبان ۱۳۹۶ ساعت ۲۱:۵۰
Share/Save/Bookmark
 
دکتر لئونید عیسی‌یف، استاد دانشکده علوم اجتماعی مدرسه عالی اقتصاد روسیه، در گفتگوی اختصاصی با موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس) به بیان دیدگاه های خود در خصوص کنشگری و ماهیت روابط روسیه در مناطق غرب آسیا و خلیج فارس با تمرکز ویژه بر تعاملات مسکو-ریاض پرداخته است.
 

یادداشت سردبیر: دکتر لئونید عیسی‌یف، استاد دانشکده علوم اجتماعی مدرسه عالی اقتصاد روسیه، در گفتگوی اختصاصی با موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس) به بیان دیدگاه های خود در خصوص کنشگری و ماهیت روابط روسیه در مناطق غرب آسیا و خلیج فارس با تمرکز ویژه بر تعاملات مسکو-ریاض پرداخته است. شایان ذکر است، ایشان به همراه همکاران خود در تاریخ 15 مهر 1396 مهمان موسسه ایراس بوده و در این دیدار، دو طرف به بحث و تبادل نظر در خصوص مسائل دوجانبه و منطقه ای پرداختند. در ادامه، گفتگوی کامل موسسه ایراس با آقای دکتر عیسی یف از نظر می گذرد.

 

گفته می شود روسیه قدرتی عملگرا در خاورمیانه است، به این معنا که برخلاف آمریکا این کشور سعی دارد با همه طرف‌های درگیر در خاورمیانه روابط سیاسی و اقتصادی حسنه‌ای داشته باشد. اگرچه این سیاست می‌تواند پویایی سیاست خارجی روسیه را نشان دهد اما از طرف دیگر می‌تواند نقطه ضعفی برای این کشور تلقی شده و به فقدان یک نگاه استراتژیک و بلندمدت نسبت به خاورمیانه و نظم آینده آن در روسیه نسبت داده شود. نظر شما در این باره چیست؟
 
"به نظر من تا به امروز نمی‌توانیم بگوییم که روسیه راهبرد بلندمدتی در منطقه خاورمیانه دارد. این کشور عنصر مهم ایدئولوژیک را در خط مشیء سیاست خارجی خود از دست داده و مشخصاً رویکرد جایگزینی را به شرکای خود در منطقه پیشنهاد نمی‌دهد. بنابر این صحیح‌تر این است که از اصول سیاست خارجی روسیه صحبت کنیم که در میان آنها سه مورد اصلی را می‌توان مشخص کرد: عملگرایی، فرصت طلبی و عدم تمایل برای به‌هم‌زدن روابط خود با هر بازیگری در منطقه. از این منظر مسکو برای همکاری با هر یک از دولت‌های منطقه، صرف نظر از اینکه مواضع سیاسی آنها در موضوعات کلیدی سیاست خاورمیانه چیست علاقمند است، البته تا حدی که این امر به وخامت (یا شکاف) در روابط مسکو با دیگر بازیگران منطقه نینجامد."
 
"با این حال نمی‌خواهم این سیاست را بیانگر ضعف روسیه یا نقطه ضعف آن بنامم. از ابتدا نمی‌شد حضور روسیه در سوریه را به دلیل تمایل این کشور برای حل و فصل بحران سوریه و ایفای نقش مهم و جدی در خاورمیانه توضیح داد. 
موضوع خاورمیانه برای رهبران روسیه بیشتر ابزاری برای دستیابی به اهداف عمیق‌تر و عملگرایانه‌تر در ارتباط با حفظ ثبات رژیم حاکم در روسیه است تا یک هدف جهانی
اهداف حضور روسیه در سوریه بسیار عملگرایانه بود و به جهت ضرورت انجام مجموعه‌ای از وظایف که در وهله نخست مربوط به سیاست داخلی و مسائل اقتصادی بودند صورت گرفت (مسائلی از قبیل تغییر توجه مردم روسیه از پدیده‌های بحرانی در اقتصاد روسیه به مسائل بین‌المللی؛ تحکیم حمایت جامعه از رئیس جمهور و حزب حاکم در انتخابات پیش روی مجلس و ریاست جمهوری؛ یافتن شرکای اقتصادی جدید). در این راستا بهتر است بگوییم موضوع خاورمیانه برای رهبران روسیه بیشتر ابزاری برای دستیابی به اهداف عمیق‌تر و عملگرایانه‌تر در ارتباط با حفظ ثبات رژیم حاکم در روسیه است تا یک هدف جهانی."
 
به تازگی پادشاه عربستان یک سفر تاریخی به روسیه داشت. این سفر چه نتایج عینی برای روسیه در حوزه‌های سیاسی و اقتصادی در بر داشته است؟
 
"موضوع اساسی برای عربستان سعودی کمافی‌السابق (اطمینان از) سلامت روند آتی انتقال عنوان پادشاهی از ملک سلمان (به ولیعهد) است به گونه‌ای که مشروعیت وی در میان اعضای خاندان سلطنتی عربستان هیچ تردیدی ایجاد نکند، این امر به لحاظ تازگی و جدید بودن کاری گیج‌کننده است که هنوز قواعد آن ایجاد نشده است. در این راستا ولیعهد همچنان نیاز مبرمی به حصول پیروزی در سیاست خارجی دارد که هنوز نه در یمن و نه در تقابل با قطر به دست نیاوده است. لذا، به نوبه خود توافقات عربستان با روسیه که پس از آغاز عملیات نظامی در سوریه به یکی از بازیگران کلیدی در خاورمیانه تبدیل شده است، در موضوعات سیاست خارجی که برای ریاض حائز اهمیت هستند می‌تواند به این امر کمک کند."
 
"البته این امر در رویکرهای اساسی هیچکدام چه مسکو و چه ریاض در موضوعات مهم مربوط به سیاست خاورمیانه تغییری ایجاد نخواهد کرد. به نظر می‌رسد سعودی‌ها خواهان کاهش روابط روسیه با ایران نبودند، با این حال روسیه نیز قصد ندارد همکاری خود با ایران را کاهش دهد و سفر پادشاه عربستان در این رابطه هیچ تغییری ایجاد نکرده است. همچنین روابط مسکو با رژیم بعث سوریه نیز بعد از ملاقات پوتین و ملک سلمان دستخوش هیچ تغییری نشده است؛ مسکو همچنان بشار اسد را به عنوان رئیس جمهور مشروع و قانونی سوریه تلقی می‌کند و ریاض هم بر کناره‌گیری اسد از قدرت مصر است. با این حال این واقعیت که روسیه به روابط تنگاتنگ خود با ایران ادامه می‌دهد و تا امروز قدرت یا بازیگری پیشرو در فرایند مذاکرات سوریه می‌باشد عربستان سعودی را ناگزیر به انجام گفتگو با مسکو کرده است."
 
"در عین حال، همکاری مقطعی روسیه و عربستان سعودی در موضوع سوریه، آنگونه که وقایع ماه‌های اخیر نشان داده، کاملا محتمل و امکانپذیر است. مسکو برای نقش عربستان در تدارک توافقات مربوط به قاهره شرقی و آستانه که موجبات تحقق توافقات مربوط به ایجاد مناطق عاری از تنش را در روند مذاکرات آستانه فراهم کرد ارزش زیادی قائل است. در عوض ریاض امیدوار است برای مذاکرات ژنو
همکاری مقطعی روسیه و عربستان سعودی در موضوع سوریه، آنگونه که وقایع ماه‌های اخیر نشان داده، کاملا محتمل و امکانپذیر است
همچنان در تشکیل هیات اپوزیسیون که نمایندگان آن در دولت آتی سوریه حضور دارند، نقش کلیدی و مهمی ایفا کند."

"یک نمونه دیگر، مسئله یمن است، جایی که عربستان سعودی مثل گذشته به وفاداری از جانب مسکو امیدوار است. از ابتدای عملیات نظامی عربستان در یمن در مارس 2015، رهبران روسیه سعی کردند از اظهارنظرهای قاطع نسبت به موضوع یمن خودداری کنند که در عمل، به معنای حمایت از اقدامات ریاض می‌باشد. دیدار سران دو کشور در مسکو به تقویت این روند انجامیده است، چرا که رهبر روسیه قصد خود را مبنی بر اینکه برای عربستان سعودی در اجرای گام‌های بعدی آن در حل مناقشه یمن ممانعتی ایجاد نخواهد کرد، تصریح کرده است."
 
"به نوبه خود مسکو به تقویت بخش مالی در روابط روسیه و عربستان علاقمند است. رهبری روسیه به کرات نارضایتی خود را از این بابت که بخش زیادی از توافقات موثر در همکاری اقتصادی و همچنین همکاری‌های نظامی- فنی در سطح تفاهمنامه‌های دوجانبه باقی مانده، ابراز کرده است. توافقات به‌دست آمده در چارچوب اوپک برای کاهش حجم استخراج نفت و تثبیت قیمت طلای سیاه را می‌توان به عنوان تنها استثنا در این رابطه برشمرد."
 
"به عبارتی سفر ملک سلمان به فاصله‌گرفتن از تجربه توافقات غیرالزام‌آور و بیهوده کمک کرده است. صرف نظر از اینکه ماهیت اکثر اسنادی که در جریان سفر پادشاه عربستان سعودی به امضا رسیده، بر اساس تفاهمنامه‌های دوجانبه بوده یا توافقات چارچوبمند، طرفین موفق شدند در برخی موضوعات گام‌هایی به جلو بردارند."
 
"به عنوان مثال، مسکو مدتهاست که علاقمندی خود را برای جذب سرمایه‌گذاری‌های عربستان سعودی در روسیه ابراز کرده است. طرفین در خصوص ایجاد بنیاد سرمایه‌گذاری انرژی به میزان یک میلیارد دلار و همچنین صندوق سرمایه‌گذاری در حوزه تکنولوژی‌های پیشرفته با سرمایه مشابه به توافق رسیدند. در عین حال باید به این نکته واقف بود که توسعه بیشتر این حوزه از همکاری‌ها بین دو کشور سوال‌برانگیز خواهد بود و دورنمای یکسانی هم برای توسعه بیشتر و هم برای قطع همکاری دارد."
 
دولتمردان روسیه ولیعهد جدید عربستان محمد بن سلمان را چگونه ارزیابی می‌کنند؟ این سوال از آن روست که ولیعهد جدید سعی دارد روابط عربستان با امریکا را تقویت کند، به نظر می‌رسد آمریکایی‌ها نیز سرمایه‌گذاری قابل توجهی روی محمد بن سلمان کرده‌اند. آیا این مسئله منافع روسیه را در خاورمیانه به خطر نخواهد انداخت؟
 
"به عقیده من در اینجا بحث بر سر، انتخاب بین «خوب» و «بد» نیست بلکه صحبت از انتخاب بین «بد» و «بدتر» است. محمد بن سلمان طی دو سال و نیم اخیر از فعالیت سیاسی خود، نسبتا به طور منظم
عادی‌سازی روابط روسیه و عربستان سعودی نتیجه نهایت عمل‌گرایی هر دو طرف و همچنین آمادگی آنها برای کنارنهادن اختلافات ایدئولوژیک است
با مسکو در تماس و گفتگو بود؛ از جمله در سال‌هایی که بیشترین اختلافات جدی بین دو کشور وجود داشت، یعنی زمانی که روسیه شروع به انجام عملیات نظامی در سوریه کرد و عربستان سعودی هم همزمان درگیر بحران یمن شده بود. از این منظر از بین رفتن اختلافات و تنش‌های موجود بین دو کشور، علی‌رغم اختلاف آنها در بسیاری از موضوعات، تا حد زیادی به خاطر خدمات محمد بن سلمان است. به خصوص وی «معمار» روابط کنونی روسیه و عربستان سعودی به شمار می‌آید."
 
"در این میان، عادی‌سازی روابط روسیه و عربستان سعودی نتیجه نهایت عمل‌گرایی هر دو طرف و همچنین آمادگی آنها برای کنارنهادن اختلافات ایدئولوژیک است. هم محمد بن سلمان و هم رهبری روسیه شخصا به توسعه ظرفیت روابط بین دو کشور علاقمندند. اما اینکه علاقمندی طرفین نسبت به یکدیگر به چه دلیلی است، در این خصوص، هیچ تردیدی وجود ندارد که ولیعهد عربستان به خصوص واشنگتن را متحد کلیدی و راهبردی عربستان سعودی می‌داند با این حال، با توجه به اینکه محمد بن سلمان در مقایسه با دیگر نمایندگان و اعضای تشکیلات سیاسی عربستان، سطح ایدئولوژی‌گرایی کمتری دارد، احتمالا، از این رو، وی در ریاض چهره‌ای است که برای مسکو ترجیح بیشتری دارد."




یکی از  توافقات کلی که در سفر پادشاه عربستان به روسیه صورت گرفت، فروش سامانه اس  400 از سوی روسیه به عربستان می‌باشد. این توافق بسیاری را در ایران شگفت‌زده کرد زیرا ایرانی‌ها بعد از دردسرهای فراوان و چندین سال انتظار و مذاکره به سامانه اس 300 رسیدند، اما می‌بینیم که ترکیه و عربستان به یک مدل بالاتر از ان و بدون کمترین مشکل دست پیدا می‌کنند. به نظر شما این دوگانگی نمی‌تواند قدری بر همکاری‌های امنیتی ایران و روسیه در درازمدت سایه بیاندازد؟
 
"در زمینه همکاری فنی - نظامی بین روسیه و عربستان سعودی در جریان سفر ملک سلمان به مسکو پیشرفت خاصی حاصل شد، با این حال اکثر این توافقات در حد توافقاتی غیرالزام آور باقی مانده‌اند. مسکو و ریاض در حوزه نظامی به توافقات شفاهی رسیده‌اند، از جمله از قبل درباره تحویل سامانه‌های موشکی اس 400 بین طرفین توافق حاصل شده است. همچنین ریاض آماده خریداری سامانه‌های ضدموشکی «کورنت –AM »، سیستم‌های سنگین آتشبار TOS-1A  «بوراتینو» و موشک‌انداز است. اما از آنجا که رسانه‌های سعودی و امارات متحده عربی توافق مربوط به اس-400 را قبل از موعد مقرر اعلام کردند، واحد فدرال روسیه در همکاری نظامی –فنی، ناگزیر به تأیید این خبر شد.  با این وجود، هنوز توافقنامه کتبی در خصوص اس-400 با آنها منعقد نشده است." 
 
"قرارداد واقعی فعلا بین «رُس آبارُن اِکسپُرت» و شرکت صنایع نظامی عربستان سعودی در خصوص تولید دارای مجوز
واقعیت این است که ریاض به تسلیحات ما علاقه‌ای ندارد و نمی‌خواهد ارتش خود را به این صورت تجهیز کند
تفنگ‌های خودکار کلاشینکف  АК 103  در داخل عربستان امضا شد. ارزش این معامله (3.5 میلیارد دلار) است، که به خصوص در مقایسه با توافقاتی که برای خرید سلاح بین سعودی‌ها و امریکایی‌ها در ماه می سال جاری به ارزش 110 میلیارد دلار منعقد شد، ماهیت نمادینی دارد."
 
"شرایط خاص معامله برای عرضه سامانه‌های اس-400 فعلا مشخص نیست، به ویژه هنوز معلوم نیست که آیا روسیه توافق کرده که سرویس‌دهی این سامانه‌ها توسط متخصصان عربستان سعودی انجام شود یا نه، چنین چیزی به معنای انتقال فن‌اوری به طرف سعودی است. این جزئیات طی جلسه‌ای که در رابطه با نتایج این سفر توسط کمیسیون مربوط به همکاری نظامی–فنی روسیه و عربستان برگزار می‌شود مورد بحث قرار خواهند گرفت. پیاده‌سازی این پروژه تا حد زیادی به گفتگوی سیاسی طرفین در خصوص موضوع ایران بستگی دارد. با این حال، با توجه به توافقنامه مربوط به فروش اس-400 ترکیه، روسیه در این مرحله برای انتقال فن‌اوری خود آمادگی ندارد."
 
"واقعیت این است که ریاض به تسلیحات ما علاقه‌ای ندارد و نمی‌خواهد ارتش خود را به این صورت تجهیز کند. برای عربستان سعودی این موضوع که مانع از فروش تسلیحات روسیه به ایران می‌شود، بیشتر معنای سیاسی دارد. به عبارتی عربستان سعودی فرصت یافت که قراردادهای ایرانی را به گونه‌ای بخرد که انجام این معامله (با ایران) حداقل در مرحله کنونی برای مسکو غیرقابل قبول باشد. علاوه بر این، هنوز هم مشکل محدودیت‌های روسیه برای حدود همکاری در این زمینه وجود دارد. نکته این است که مجتمع صنعتی نظامی روسیه با توجه به محدودیت ظرفیت، تا به امروز فرصتی برای برآورده‌کردن تقاضای ریاض در عرضه اس -400 نداشت. حتی اگر این قرارداد امضا شود (فعلا پیش‌بینی آن دشوار است)، نمی‌توان از تحقق عملی آن در آینده نزدیک سخن گفت."
 
باتوجه به موفقیت‌های اخیر روسیه و ایران در سوریه به نظر شما برنامه درازمدت روسیه در سوریه چیست؟ با توجه به کاهش فشارهای سیاسی بین‌المللی بر رفتن اسد از قدرت، روسیه حاضر است به حمایت‌های خود از اسد ادامه دهد؟
 
"به نظر من این موضوع در مسکو و در بین نخبگان روسی، چه کسانی که خواهان خروج سریع روسیه از بحران سوریه هستند و چه حامیان حضور روسیه در خاورمیانه، معلوم شده است. آنچه که به اسد مربوط می‌شود این است که برای مسکو،  این موضوع یک نوع دارایی دیپلماتیک به شمار می‌آمد که رهبری روسیه در طول سال‌های اخیر تلاش کرد آن را به غرب بفروشد. با این حال، تغییر رئیس جمهور در آمریکا و کاهش علاقه در بروکسل و واشنگتن در ارتباط با سرنوشت آتی اسد
از منظر سیاسی روسیه علاقمند به حفظ روابط طبیعی و نرمال با کردهاست، چرا که این امر اهرم بیشتری برای نفوذ و تأثیرگذاری در روند مذاکرات آستانه در اختیار مسکو قرار می‌دهد
و با تغییر تمرکز توجه بر موضوع هسته‌ای ایران و مبارزه با «دولت اسلامی» (داعش)، اسد را به یک دارایی «غیرقابل فروش» برای مسکو تبدیل کرده است. در این رابطه مسئله اسد دیگر به عنوان یکی از موضوعات اصلی درنظر گرفته نمی‌شود و اهمیت درجه دومی پیدا کرده است."

موضع روسیه در قبال همه‌پرسی اخیر در اقلیم کردستان ترکیه تعجب بسیاری را در ایران برانگیخت. در حالی که بسیاری از کشورهای غربی ازجمله آمریکا و دول اروپایی مخالفت خود را با همه‌پرسی اعلام کردند و متحدین روسیه در سوریه یعنی ایران و ترکیه نیز این همه‌پرسی را تهدیدی علیه امنیت ملی خود خواندند، روسیه عمدتا موضع سکوت پیشه گرفت که اصولا به معنای حمایت از این همه‌پرسی ارزیابی می‌شود. عواملی که روسیه را به اتخاذ چنین موضعی سوق داد چیست؟
 
"روسیه سعی کرده موضع بی‌طرفی نسبت به همه‌پرسی کردستان اتخاذ نماید. چرا که مقامات رسمی در مسکو برای اظهارنظر در این مورد بسیار بی‌میل بودند. همه اینها به این دلیل است که روسیه نه تنها با دیپلمات‌ها  بلکه با شرکت‌های نفتی بغداد و اربیل تعامل سازنده‌ای دارد و مایل به برهم‌زدن روابط با هیچ یک از طرفین نیست. البته اتخاذ چنین موضعی از جانب مسکو  هم بعد اقتصادی و هم سیاسی دارد."
 
"بخش‌های تجاری روسیه هم با مقامات فدرال و هم با مقامات کرد کار می‌کنند. ضمن آنکه روسیه در هر دو بخش عراق از معادنی بهره‌برداری کرده است. از این منظر، تحقق آرزوی کردها برای تشکیل دولتی مستقل می‌تواند مسکو را در مقابل یک انتخاب ناجور و نامناسب قرار دهد. به ویژه، نباید این واقعیت را رد کرد که در صورت خودمختاری کردستان عراق، بغداد توقع دارد تمامی پروژه‌های اقتصادی در اراضی کردنشین که در کنترل آن قرار نمی‌گیرند متوقف گردد، و این امر شدیدترین تأثیر منفی را بر حضور اقتصادی روسیه در عراق می‌گذارد."
 
"از منظر سیاسی روسیه علاقمند به حفظ روابط طبیعی و نرمال با کردهاست، چرا که این امر اهرم بیشتری برای نفوذ و تأثیرگذاری در روند مذاکرات آستانه در اختیار مسکو قرار می‌دهد، این امر تا کنون به کرات در تاریخ روابط روسیه و ترکیه روی داده است. به عنوان مثال در دهه 1990  این اهرم، امکان کاهش سطح نفوذ ترکیه در قفقاز شمالی را فراهم ساخت و یا در سال 2016 زمانی که مسکو علاقمند به کاهش منازعات و مناقشه در ناگورنو قره باغ بود به طور فعال توسط آنکارا مورد استفاده قرار گرفت."  
 
"احتمالا به خصوص همین امر، سرگی لاورف را ناگزیر کرد در تابستان سال جاری بغداد و اربیل را برای حل این مسئله از طریق گفتگو و نه به صورت یک‌جانبه دعوت نماید. رئیس دستگاه دیپلماسی روسیه آن زمان در مصاحبه خود تأکید کرد که «مقاصد قانونی کردها، همچون سایر اقوام باید در چارچوب قوانین موجود در حقوق بین‌الملل تحقق یابد."



مترجم: رقیه کرامتی نیا، دانش آموخته مقطع کارشناسی ارشد مطالعات روسیه، دانشگاه تهران

 
کد مطلب: 3383