سیاست های ایران در قبال شانگهای و آسیای مرکزی

مصاحبه شبکه تحلیلی آسیای مرکزی (CAAN) با حسن بهشتی پور
تاریخ انتشار : شنبه ۳۱ تير ۱۳۹۶ ساعت ۱۲:۵۹
Share/Save/Bookmark
 
حسن بهشتی پور: ایران در حال حاضر به دلیل درگیر شدن در منطقه خاورمیانه اولویت اولش آسیای مرکزی نیست. ایران منافع بلند مدت خود را درغرب آسیا جستجو می کند. با این حال تفاوت معناداری بین سیاست دولت احمدی نژاد با اقای روحانی وجود دارد. اقای احمدی نژاد با تحریم گسترده غرب روبرو بود به همین دلیل ترجیح میداد به کشورهای آسیای مرکزی به عنوان دریچه ای برای خروج از انزوا بنگرد . اما دولت اقای روحانی بعد از توافق برجام توانست از فشار تحریم ها تا حدود زیادی خارج شود به همین دلیل توجه خود را بعد از چین و روسیه معطوف به بازسازی مناسبات تخریب شده خود با اتحادیه اروپا و ژاپن و کره جنوبی وشرق آسیا کرده است. دراین میان آسیای مرکزی و قفقاز همچنان اولویت های بعدی ایران هستند ...
 
CAAN: بیایید با پیشرفت اخیر شروع کنیم. اخیرا هند و پاکستان به SCO پذیرفته شده اند. ایران علاقه مند به پیوستن به سازمان شانگهای شده اما هنوز موفق نشده است. چه کسی مانع از ورود ایران به SCO  است؟ چرا؟
 
حسن بهشتی پور: بطور دقیق مشخص نیست کدام کشور یا کشورها مخالف عضویت کامل ایران در شانگهای هستند اما درهر زمان بعضی از کشورها به دلایل خاص خودشان مخالف بودند و هستند. تا قبل از توافق موسوم به برجام بهانه کشورهایی نظیر چین و روسیه برای مخالفت با عضویت کامل ایران قطعنامه های تحریمی علیه ایران بود . چون شانگهای را با چالش روبرو می کرد. روسیه قبلا به دلیل تحریم های ایران با عضویت در شانگهای مخالفت می کرد اما امروز روسیه برای عضویت کامل ایران در شانگهای مخالفتی ندارد و در اظهارات مقام های رسمی اش از عضویت کامل ایران هم حمایت می کند.
 
اما بعد از برجام ازبکستان یکی از مخالفان عضویت ایران بود و از انجا که تصمیم
بعد از برجام ازبکستان یکی از مخالفان عضویت ایران بود و از انجا که تصمیم گیری بر اساس اساسنامه باید به اتفاق آراء باشد ازبکستان می توانست مانع شود. ازبکستان در گذشته نگران این بود که اگرایران درشانگهای عضو کامل شود موجب تقویت بنیادگرایی اسلامی و نفوذ آن در شانگهای می شود البته بعد از درگذشت اسلام کریم اف هنوز مقام های جدید ازبکستان موضع روشنی در باره عضویت ایران در شانگهای اعلام نکردند.
گیری بر اساس اساسنامه باید به اتفاق آراء باشد ازبکستان می توانست مانع شود. ازبکستان در گذشته نگران این بود که اگرایران درشانگهای عضو کامل شود موجب تقویت بنیادگرایی اسلامی و نفوذ آن در شانگهای می شود البته بعد از درگذشت اسلام کریم اف هنوز مقام های جدید ازبکستان موضع روشنی در باره عضویت ایران در شانگهای اعلام نکردند.
 
در این دوره گفته می شود چین هم به واسطه انکه مواضع ایران به شدت ضد آمریکایی است نمی خواهد با عضویت ایران در شانگهای بصورت کامل در عمل زمینه برای رودرویی آمریکا و شانگهای بیش از پیش فراهم شود. تاجیکستان که قبلا از طرفدران عضویت کامل ایران بود اخیرا بر سر اختلاف نظر پیش آمده مخالف عضویت کامل ایران در شانگهای شده است.
 
CAAN: مزایا و چالش های ایران و SCO در عضویت ایران در شانگهای چیست؟
 
حسن بهشتی پور: در خصوص مزایای عضویت ایران در سازمان همکاری شانگهای باید گفت، اولا، ین سازمان که رهبری آن را چین و روسیه بر عهده دارند با عضویت کامل  هند و پاکستان و دیگر کشورهای آسیای مرکزی در عمل حدود یک سوم جمعیت جهان را شامل می شود واگرایران و ترکیه برخی کشورهای دیگر آسیاهم به آن بپیوندند در عمل اتحاد قوی درآسیا شکل میگیرد که می تواند تامین کننده منافع بیشتری برای کشورهای آسیایی در رقابت با اتحادیه اروپایی و پیمان نفتا در آمریکای شمالی  باشد.
 
دوم، دولت های عضو "شانگهای" به نسبت دولت های رفاه غربی؛ بار مالیاتی زیادی بر نیروی کار تحمیل نمی کنند، مردم این کشورها با سهولت نسبی بیشتری می توانند انباشت سرمایه و بهبود استانداردهای زندگی را دنبال کنند، سنت پس انداز هم به صورت رفتارمنطقی اقتصادی در این کشورها بسیار بالاست، همین امر در آینده شتاب رشد سرمایه گذاری و توسعه همه جانبه را در بین کشورهای عضو بالا می برد و در مقیاس جهانی،  آسیا  از سایر قاره های جهان رشد بسیار بالاتری  خواهد داشت.
 
سوم، به نظر می رسد اکثر کشورها پس از فروپاشی نظام دو قطبی در جهان بدنبال افزایش نقش آفرینی خود در چارچوب سازمان ها و نهاد های منطقه ای هستند از این رو تاکید می شود اگر ایران به عضویت شانگهای در آید می تواند جایگاه منطقه ای خود را افزایش دهد . زیرا ایران در حال حاضر با وجود آنکه یک قدرت منطقه ای است اما عضو هیچ یک از پیمان های امنیتی یا نظامی در منطقه نیست.
 
پیرامون معایب و چالش های  عضویت ایران در سازمان شانگهای نیز می بایست موارد زیر یادآوری شود:
نخست، بر اساس رویکرد سیاست خارجی مستقل جمهوری اسلامی، ایران به دنبال توسعه مناسبات با همسایگان ، کشورهای اسلامی و کشورهای مستضعف مخالف نظام سلطه بین المللی است . این رویکرد بر اساس گفتمان انقلاب اسلامی در برابر گفتمان غرب است . عضویت ایران در شانگهای با توجه به تعهداتی
در این دوره گفته می شود چین هم به واسطه انکه مواضع ایران به شدت ضد آمریکایی است نمی خواهد با عضویت ایران در شانگهای بصورت کامل در عمل زمینه برای رودرویی آمریکا و شانگهای بیش از پیش فراهم شود. تاجیکستان که قبلا از طرفدران عضویت کامل ایران بود اخیرا بر سر اختلاف نظر پیش آمده مخالف عضویت کامل ایران در شانگهای شده است.
که ایران در این سازمان باید بپذیرد در تعارض آشکار با بند شانزدهم از اصل سوم قانون اساسی ایران است.
 
دوم، بر اساس انچه در اصل نهم قانون اساسی ایران آمده است عضویت کامل ایران در سازمان شانگهای بی تردید بخشی از استقلال ایران را در سطح  تامین منافع مستقل خود در منطقه محدود می کند. یعنی ایران باید در ازای منافع موجود در همکاری های نظامی ، امنیتی ، سیاسی و اقتصادی در سازمان شانگهای  ، محدودیت ها یی را براساس تعهدات مقابل برای عضویت کامل در شانگهای  بپذیرد که این تعهدات استقلال کشور را خدشه دار می سازد.
 
سوم، عملکرد روسیه  و چین در سالهای گذشته بویژه د ردوران تحریم های بین المللی علیه ایران  که حتی پول های ایران را به بهانه های مختلف پس ندادند ، این واقعیت تلخ را به ایران وش زد می کند  که عضویت کامل ایران درشانگهای، دادن تعهد های 23 گانه ای که جزئیات آن هم هنوز مشخص نیست ، ممکن است در نهایت ایران را در حوزه نفوذ چین و روسیه قرار دهد. در این حالت برای ایران راحتر است که بدون سپردن تعهدات مورد نظر شانگهای در روابط دو جانبه با چین  یا روسیه و یا حتی هند منافع مورد نظر خود را  با عضویت ناظر در شانگهای جستجو کند.
 
CAAN: نظر شما در مورد سیاست فعلی ایران در آسیای مرکزی چیست؟ آیا اهمیت این منطقه برای دولت روحانی کمتر ازدولت  احمدی نژاد است؟
 
حسن بهشتی پور: ایران در حال حاضر به دلیل درگیر شدن در منطقه خاورمیانه اولویت اولش آسیای مرکزی نیست. ایران منافع بلند مدت خود را درغرب آسیا جستجو می کند. با این حال تفاوت معناداری بین سیاست دولت احمدی نژاد با اقای روحانی وجود دارد. اقای احمدی نژاد با تحریم گسترده غرب روبرو بود به همین دلیل ترجیح میداد به کشورهای آسیای مرکزی به عنوان دریچه ای برای خروج از انزوا بنگرد . اما دولت اقای روحانی بعد از توافق برجام توانست از فشار تحریم ها تا حدود زیادی خارج شود به همین دلیل توجه خود را بعد از چین و روسیه معطوف به بازسازی مناسبات تخریب شده خود با اتحادیه اروپا و ژاپن و کره جنوبی وشرق آسیا کرده است. دراین میان آسیای مرکزی و قفقاز همچنان اولویت های بعدی  ایران هستند.
 
CAAN: چه چیزی برای ایران درآسیای مرکزی مهم است: سیاست، اقتصاد، یا فرهنگ و مذهب؟
 
حسن بهشتی پور: ایران به نظرمی رسد در مناسبات خود با پنج کشور آسیای مرکزی اولویت اول را به گسترش همکاریهای اقتصادی میدهد.  زیرا معتقد
واقعیت این است که دولت ایران در زمان اقای احمدی نژاد هزینه های مالی قابل توجهی در قالب موضوع های مختلف که یکی از آنها برای دور زدن تحریم ها بود، متحمل می شد. دولت تاجیکستان هم از این موضوع بهره می جست و برای امثال بابک زنجانی هم امکانات فراهم کرده بود. اما بعد از برجام و پایان نسبی تحریم ها ی بین المللی علیه ایران، دولت اقای روحانی با ادامه این روند مخالفت کرد. به همین دلیل هم دولت تاجیکستان آمدن آقای کبیری به ایران و شرکت در نشستی که سالهای سال در ان شرکت میکرد، بهانه قرارداد تا ایران را مجبور به ادامه این هزینه کردن ها به شکل دیگری کند ... جریان دیدار اقای کبیری از تهران که پیش از ان بارها نیز انجام شده بود یک بهانه بیشتر نیست. اقای رحمان دنبال گرفتن کمکهای بیشتر از عربستان است و می کوشد به نام مبارزه با تروریسم مخالفان خود را از میدان خارج سازد.
است وقتی منافع کشورهای منطقه به یکدیگر گره بخورد بسیاری از مشکلات قابل حل و فصل شدن است . به شرطی که این منافع متقابل باشد. زیرا تنها در وضعیتی که منافع هر دو طرف تامین شود همکاری های اقتصادی بصورت پایدار باقی می ماند.
 
برای رسیدن به چنین هدفی ایران از تاریخ مشترک و فرهنگ مشترک خود با کشورهای منطقه بهره می گیرد و آن را زمینه ای مناسب برای ایجاد بسترهای همکاری های دو یا چند جانبه اقتصادی و سیاسی می داند. درواقع تقویت و تثبیت  پیوندهای فرهنگی بین ایران و پنج کشور منطقه از طریق نخبگان جوامع دو طرف سیاست راهبردی ایران در آسیای مرکزی محسوب می شود.
 
اما به دلیل فشار آمریکا بر کشورهای منطقه و تاکید بر اینکه همه چیز بدون ایران باشد از یکسو و از سوی دیگر ماهیت رفتاری ایدئولوژیک حکومت ایران ، رهبران کشورهای منطقه را بر آن می دارد که در ارتباط با هرگونه همکاری فرهنگی ، اقتصادی و سیاسی با ایران ، جانب احتیاط را نگه دارند.
 
با آنکه اسلامی که ایران دنبال می کند اسلام میانه رو و مترقی محسوب می شود و  برای به کنترل در آوردن گروههای افراطی در سطح منطقه بویژه در دره فرغانه  بسیار راهگشا است اما به جهت تمایلات سکولاریستی بین دولتهای پنج کشور آسیای مرکزی در عمل همیشه جانب احتیاط در مناسبات با ایران در پیش گرفته شده واحتمالا در آینده نیز خواهد شد.
 
CAAN: بعضی از محافل ایران را به گسترش نرم شیعیان در میان پیروان اهل سنت در آسیای مرکزی متهم می کنند. آیا این اتهامات اساسی دارد یا این فقط بخشی از جنگ تبلیغاتی  سعودی علیه  ایران در منطقه است؟
 
حسن بهشتی پور: ایران تمایل دارد اسلام  شیعی بتواند  در بین اهل سنت رواج داشته باشد. این یک واقعیت است زیرا تفاوت اساسی بین ترویج قانونی یک اندیشه اسلامی میانه رو که مدارا و تحمل عقاید دیگران را بین مسلمانان ترویج می کند، با تبلیغ تفکرات طالبان در افغانستان، یا داعشی ها در سوریه و عراق، وجود دارد.  باید گفت  آنچه که تبلیغات عربستان به کمک رسانه های غربی در زمینه شیعه هراسی و ایران هراسی  تبلیغ و ترویج  می کنند،  واقعیت ندارد. آنها به دروغ  ایران را به شیعه سازی اهل سنت متهم می کنند در حالی که خودشان با میلیونها دلار سرمایه گذاری در حال ترویج وهابی گری در سطح منطقه بین اهل سنت حنفی مذهب در آسیای مرکزی هستند. دولتهای منطقه با پول هایی که از عربستان می گیرند به خطرات گسترش گرایش های تکفیری – وهابی در سطح منطقه بی تفاوت یا کم توجه هستند.
 
آنچه که ایران در آسیای مرکزی تبلیغ می کند برداشت شیعی از اسلام است بدون آنکه ضدیت با دیگران و مخالفت با اندیشه های برادران اهل سنت دربین مردم ترویج کند.
 
CAAN: چرا عربستان سعودی و نه روسیه، نه ایالات متحده، بلکه چین ، رقیب اساسی ایران در منطقه آسیای مرکزی شده است ؟ عربستان نه امکانات استراتژیک در منطقه دارد و نه امکانات اقتصادی با این همه چرا به عنوان رقیب  اصلی ایران در منطقه اسیای مرکزی تبدیل شده است؟
 
حسن بهشتی پور: عربستان داعیه رهبری جهان اسلام را دارد  تنها کشوری که بصورت جدی این رهبری را به چالش می کشد ایران است. ایران و عربستان بر سر توسعه نفوذ در جهان اسلام با هم رقابت دارند  از آنجا که هر پنج کشور آسیای مرکزی دارای اکثریت مسلمان هستند آسیای مرکزی هم یکی از صحنه های رقابتی است که عربستان دربرابر ایران احساس میکند. در حالی که ایران در آسیای مرکزی با ترکیه ، آمریکا ، چین ، هند و روسیه رقابت دارد. ایران در آسیای مرکزی بدنبال اهداف مذهبی و دینی نیست بلکه بدنبال گسترش همکاری های منطقه ای در زمینه های اقتصادی ، فرهنگی ، مقابله با افراط گرایی و تروریسم ، مقابله با  تولید و توزیع مواد مخدر است که موضوع های اصلی شانگهای هستند.
 
اما عربستان محور فعالیت هایش ترویج و گسترش اندیشه های وهابی در این منطقه است . چون بجز کمک های مالی چیز دیگری برای عرضه کردن ندارد . ابه همین دلیل با ترویج وهابی گری سیاست خود را درمنطقه دنبال می کند. برای  رسیدن به این هدف بصورت قابل توجهی هم حاضر است پول خرج  کند .همانطور که مسجد و حوزه علمیه دینی می سازد. در پروژه های زیر ساخت اقتصادی نیز کمک مالی می کند.
 
CAAN: سال گذشته، مقامات مرکزی تاجیکستان به شدت به ایران حمله کردند و از مهدی کبیری، رهبر عالی حزب اسلامی تاجیکستان، به تهران سفر کردند. در دو سال گذشته در دوشنبه چندین اقدام علیه منافع تجاری و سیاسی ایران صورت گرفت. پاسخ ایران فقط یک سکوت بود. آیا مردم
در جریان مذاکرات صلح تاجیکستان ایران هم روابط خوبی با دولت دوشنبه داشت و هم با ائتلاف مخالفان اقای رحمان، روابط دوستانه داشت. ائتلاف مخالفان اقای رحمان ترکیبی از نیروهای اسلام گرا و ملی گرا و حتی سکولار بودند.
فقط درباره پاسخ ایران نمی دانند؟ دعوت کبیری به تهران دلیل اصلی سردی در روابط با تاجیکستان است، یا حقیقت این است که پول بابک زنجانی در تاجیکستان گم شده است؟

 
حسن بهشتی پور: واقعیت این است که دولت ایران در زمان اقای احمدی نژاد هزینه های  مالی قابل توجهی در قالب موضوع های مختلف که یکی از آنها برای دور زدن تحریم ها بود، متحمل می شد. دولت تاجیکستان هم از این موضوع بهره می جست و برای امثال بابک زنجانی هم امکانات فراهم کرده بود. اما بعد از برجام و پایان نسبی تحریم ها ی بین المللی علیه ایران، دولت اقای روحانی با ادامه این روند مخالفت کرد. به همین دلیل هم  دولت تاجیکستان آمدن آقای کبیری به ایران و شرکت در نشستی که سالهای سال در ان شرکت میکرد، بهانه قرارداد تا ایران را مجبور به ادامه این هزینه کردن ها به شکل دیگری کند. همچنانکه در این برهه تاریخی تاجیکستان از عربستان باج می گیرد تا روابط خود را با ایران دچار چالش جدی کند. این درحالی است که ایران حتی اگر هم از سوی تاجیکستان تهدید هم بشود اهرم های لازم را برای تنظیم رفتار دولت دوشنبه نسبت به خود دارد. اما ایران ترجیح می دهد به مقام های تاجیکستان بصورت غیرعلنی یادآورشود که ایران دوست واقعی تاجیکستان است و به هیچ وجه دنبال ان نیست که وارد بازی عربستان با تاجیکستان شود.
 
CAAN: ایران درگذشته از حامیان اصلی مخالفان دولت تاجیکستان بود، و نقش کلیدی هم در استقرار صلح در تاجیکستان داشت اما از زمانی که دوشنبه رسما اعلام کرد که نهضت اسلامی تاجیکستان را در سال 2015 ممنوع کرده است. یک سخنرانی کلیدی در تهران در دسامبر 2016 به عنوان نشانه ای از حمایت ایران از این حزب تلقی شد. آیا ایران راه خود را از دولت تاجیکستان جدا کرده است؟
 
حسن بهشتی پور: نکته اول اینکه در جریان مذاکرات صلح تاجیکستان ایران هم روابط خوبی با دولت دوشنبه داشت و هم با ائتلاف مخالفان اقای رحمان، روابط دوستانه داشت.
می دانم که اختلاف های ازبکستان و ایران بر سر ممانعت از ترویج زبان فارسی در ازبکستان نبوده است. بلکه بیشتر در دوره اقای کریم اف، رئیس جمهور قبلی ترس بیهوده از سیاست های جمهوری اسلامی ایران در باره ترویج دین و ارتباط با گروه های مذهبی در ازبکستان بود. اما به نظر می رسد در دوره حکومت آقای ضیاء اوف زمینه های مناسبی برای بهبود مناسبات دو کشور فراهم شده است.
ائتلاف مخالفان اقای رحمان ترکیبی از نیروهای اسلام گرا و ملی گرا و حتی سکولار بودند. رهبرانی چون مرحوم سید عبدالله نوری، تورجان زاده، مرحوم همت زاده و دولت عثمان از گرایش های اسلامی ائتلاف بودند وافرادی چون مرحوم طاهرعبدالجبار، رهبر حزب رستاخیز ملی  وعبدالله زاده رهبر حزب آریانای بزرگ و شادمان یوسف رهبر حزب دموکرات از رهبران ملی گرا محس.ب می شدند. افرادی چون ستار زاده، خدانظراف و بازار صابر هم از افراد سکولار طرفدار غرب محسوب می شدند.
 
ایران با اطلاع از گرایش های متفاوت همه نیروهای اپوزیسیون تاجیکستان برای رسیدن به صلح در این کشور با همه انها کار می کرد و تلاش ایران و روسیه به برقراری صلح پس از پنج سال جنگ داخلی در تاجیکستان به ثمر نشست. بعد از پایان جنگ داخلی این آقای رحمان بود که وقتی خیالش از تثبیت قدرت خود در شهر دوشنبه راحت شد،  به تدریج نیروهای میانه رو را حذف کرد و زمینه را برای رشد گرایش های رادیکال اعم از اسلامی و غیر دینی در تاجیکستان فراهم ساخت.
 
بنابراین جریان دیدار اقای کبیری از تهران که پیش از ان بارها نیز انجام شده بود یک بهانه بیشتر نیست. اقای رحمان دنبال گرفتن کمکهای بیشتر از عربستان است و می کوشد به نام مبارزه با تروریسم مخالفان خود را از میدان خارج سازد. این درحالی است که پس از حدود 25 سال حاکمیت بی چون و چرا دنبال به قدرت رساندن پسرش رستم است .برای ایران کار با دولت فعلی تاجیکستان و با نیروهای اپوزسیون بصورت هم زمان پیش می رود. زیرا ایران نه می خواهد و نه می تواند یکی را قربانی دیگری کند.
 
CAAN: ریشه مشکل گاز با ترکمنستان چیست؟ آیا این اختلاف بر مشکلات مالی فعلی ترکمنستان تاثیر گذاشته است؟
 
حسن بهشتی پور: بله اختلاف اصلی بر سر قیمت گازصادراتی ترکمنستان به ایران است اما مشکلات فنی جزئی تری از جمله بازپرداخت بدهی ها در شرایط تحریم ایران هم مطرح بوده که پس از برجام به مرور در حال حل شدن است .
 
CAAN: آیا ایران تا به حال سوالاتی در مورد زبان و فرهنگ فارسی زبانان در ازبکستان داشته است؟
 
حسن بهشتی پور: در این مورد من اطلاع دقیقی ندارم اما می دانم اختلاف های ازبکستان و ایران بر سر ممانعت از ترویج زبان فارسی در ازبکستان نبوده است. بلکه بیشتر در دوره اقای کریم اف، رئیس جمهور قبلی ترس بیهوده  از سیاست های جمهوری اسلامی ایران در باره ترویج دین و ارتباط با گروه های مذهبی در ازبکستان بود. اما به نظر می رسد در دوره حکومت آقای ضیاء اوف زمینه های مناسبی برای بهبود مناسبات دو کشور فراهم شده است.
 
----------
منبع: سایت روسی زبان شبکه تحلیلی آسیای مرکزی (CAAN)
http://caa-network.org/archives/9686
 

کد مطلب: 3258
مولف : حسن بهشتی پور