نگاه روسی؛

چالشهای نوین رژیم منع گسترش سلاحهای هسته ای

تاریخ انتشار : چهارشنبه ۱۱ تير ۱۳۹۹ ساعت ۱۲:۰۷
Share/Save/Bookmark
 
چالشهای نوین رژیم منع گسترش سلاحهای هسته ای
 
*اولگ رژکوف

NPT در طی نیم قرن حیات خود عملا به یک ابزار حقوقی بین المللی جامع، یکی از عناصر اصلی نظم جهانی مدرن، و بنیادی مهم برای صلح و ثبات بین المللی تبدیل شده است. تا به امروز 191 کشور عضو NPT شده اند. در سال 1995 این معاهده به طور نامحدود تمدید شد که این امر هم اهمیت بسیار بالای این سند را نشان می دهد و هم حاکی از آن است که منافع همه کشورها اعم از هسته ای و غیر هسته ای را برآورده می کند. روسیه در بین اولین امضا کنندگان NPT قرار داشت و یکی از امینهای (depositary) آن است. این امر مسئولیت بزرگی را برای حفظ ثبات و کارآیی این پیمان بر عهده کشور ما گذاشته است.
پنجم مارس امسال در پنجاهمین سالگرد لازم الاجرا شدن این پیمان، نسخه الکترونیکی بروشوری در پایگاه اینترنتی وزارت امور خارجه روسیه قرار گرفت که حاوی گزیده ای از اسناد مربوط به نگارش و امضای NPT بود که قبلاً منتشر نشده بودند. این مطالب به وضوح نشان می دهد که حتی در شرایط جنگ سرد، هر زمان که رهبران کشورها اراده سیاسی داشتند و از مسئولیت خود در قبال سرنوشت جهان آگاه بودند کشورها توانسته اند راه حل هایی برای پیچیده ترین و بحث برانگیزترین موضوعات در حوزه روابط بین الملل بیابند. بریتانیا و ایالات متحده هم که دو امین دیگر این پیمان هستند در نظر دارند تعدادی از اسناد مربوط به تاریخچه ان پی تی را در اختیار عموم قرار دهند.
ثبات رژیم وضع شده در این پیمان برای منع گسترش سلاح های هسته ای و اعتماد متقابل کشورهای عضو به همدیگر از طریق یک مکانیسم بازرسی، یعنی نظام پادمانهای آژانس بین المللی انرژی هسته ای، حاصل می شوند. مکانیسم مذکور مبتنی بر توافقنامه پادمان های جامع امضا شده توسط 184 کشور و همچنین پروتکل الحاقی آن که در نیمه اول دهه 1990 تدوین شد (این پروتکل در 136 کشور لازم الاجرا شده است)، می باشد. اتحاد جماهیر شوروی و سپس روسیه به طور فعال در تهیه این اسناد كه بالاترین سطح راستی آزمایی پایبندی كشورهای عضو به تعهدات خود تحت ان پی تی را با احترام كامل به حق حاكمیت آنها، تضمین می كنند مشاركت داشته اند. روسیه همواره به حمایت فکری، مالی و سیاسی از فعالیتهای آژانس در حوزه کاربرد پادمانها پرداخته است، می پردازد و خواهد پرداخت. روسیه سالانه 20 میلیون روبل به سیستم ملی برنامه پشتیبانی پادمانها اختصاص می دهد. ما قصد داریم در این مورد هم با سایر کشورهای عضو و هم با دبیرخانه آژانس بین المللی انرژی هسته ایی همکاری کنیم.

مناطق عاری از سلاح هسته ای و انواع دیگر سلاحهای کشتار جمعی
در اینجا لازم است که یک عنصر مهم در رژیم منع گسترش سلاح های هسته ای را متمایز نمود: مناطق عاری از سلاح هسته ای.
تا به امروز پنج منطقه از این دست ایجاد شده است: پیمان تلاتلولکو در آمریکای لاتین و کارائیب، پیمان راروتونگا در اقیانوس آرام جنوبی، پیمان پلینداب در آفریقا، پیمان سمیپالاتینسکی در آسیای میانه و پیمان بانکوک در جنوب شرقی آسیا. علاوه بر این مغولستان هم وضعیت عاری از سلاحهای هسته‌ای خود را اعلام کرده است و قطب جنوب هم قاره عاری از سلاحهای هسته‌ اعلام شده است.
در چارچوب NPT موضوع ایجاد خاورمیانه عاری از سلاحهای هسته ای و انواع دیگر سلاحهای کشتار جمعی و وسایل حمل آنها، که در قطعنامه کنفرانس بازنگری و تمدید NPT در سال 1995 پیش بینی شده است همواره جایگاه ویژه ای داشته است. بخاطر موضع برخی از کشورهای اصلی در این فرآیند تا کنون پیشرفت قابل توجهی در این جهت حاصل نشده است. روسیه همواره از ایده خاورمیانه عاری از سلاحهای کشتار جمعی حمایت کرده است. ما از مولفین قطعنامه 1995 بودیم و از سال 1995 تا کنون در محافل مختلف بین المللی و از جمله در هر چهار کنفرانس بازنگری NPT، هر کاری که از دستمان بر می آمد برای یافتن سازش بین کشورهای خواهان خاورمیانه عاری از سلاحهای کشتار جمعی و کشورهایی که در این مورد مردد هستند انجام داده ایم. در نوامبر سال 2019 در مقر سازمان ملل در نیویورک نخستین کنفرانس "ایجاد خاورمیانه عاری از سلاحهای کشتار جمعی" برگزار شد. این کنفرانس بر طبق قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل مصوب دسامبر 2018 و با ابتکار دولتهای عرب تشکیل شد. ما نه تنها به عنوان ناظر در این کنفرانس شرکت کردیم بلکه بطور فعال برای برگزاری و موفقیت آن نیز مساعدت نمودیم. با وجود مشکلات موجود و عدم مشارکت شماری از بازیگران مهم، مانند اسرائیل و ایالات متحده، اولین گام عملی برای ایجاد چنین منطقه ای برداشته شد. گفت و گویی باز و فراگیر برای یافتن راهی جهت خروج از بن بست ایجاد شده در این مسیر، بنیان نهاده شد. روسیه ایجاد چنین مناطقی و امضای پروتکل های مربوط به ضمانت های امنیتی برای اعضای این مناطق از سوی قدرتهای هسته ای را بعنوان یک عامل مهم در تکمیل رژیم منع گسترش سلاح های هسته ای و تقویت امنیت و ثبات منطقه ای تلقی می نماید. کشور ما قبلاً پروتکل های الزام آور قانونی الحاقی به پیمانهای تلاتلولکو، راروتونگا، پلینداب و پیمان سمیپالاتینسکی امضا کرده است و بدین ترتیب تضمین هایی را برای بیش از صد کشور عضو این مناطق عاری از سلاحهای هسته ای مبنی بر عدم استفاده یا تهدید به استفاده از سلاح های هسته ای، ارائه نموده است.
تامین دسترسی به مزایای اتم صلح آمیز
ابعاد مشکلات در حوزه منع گسترش سلاح های هسته ای آنقدر وسیع است که نیازمند تلاش های متحد جامعه بین الملل برای پاسخگویی به چالشهای جدید است. در این رابطه کاری که بر طبق قطعنامه 1540 شورای امنیت سازمان ملل متحد برای جلوگیری از دست یافتن اشخاص و تشکیلات غیر دولتی و از جمله تروریست ها به سلاحهای کشتار جمعی، وسایل حمل آنها و مواد و فن آوری های مرتبط با آنها صورت می گیرد بسیار مهم می باشد. این قطعنامه در سال 2005 و به ابتکار روسیه تصویب شد. ارزشمندترین دستاورد ان پی تی این بود که نه تنها گسترش سلاح های هسته ای را محدود می کند بلکه دسترسی کشورهای عضو به مزایای اتم مسالمت آمیز را نیز فراهم می کند. با توجه به اینکه فن آوری های هسته ای دانش بنیان هستند بسیاری از کشورها در استفاده از آنها به کمک های بین المللی نیاز دارند. روسیه همواره نه تنها از حق توسعه فناوریهای صلح آمیز هسته ای دفاع کرده بلکه در اجرای آن نیز به طور فعال حمایت بعمل آورده است.
در حال حاضر روسیه با 12 کشور در ساخت 36 واحد نیروگاه هسته ای قرارداد دارد. همچنین برنامه هایی برای کمک به تاسیس مراکز علمی و فناوری هسته ای در تعدادی از کشورهای آفریقایی، آسیایی و آمریکای لاتین وجود دارد.
ما در توسعه پزشکی هسته ای به ویژه در مبارزه با سرطان و همچنین در علم  صنعت و سایر حوزهها در حد توان خود سهم خود را ادا می کنیم. کشور ما مبتکر پروژه بین المللی راکتورهای نوآورانه و چرخه سوخت آژانس بین المللی انرژی اتمی بوده و در مساعدت برای اجرای آن یکی از کشورهای اصلی است. این پروژه به مکانیسمی برای تجزیه و تحلیل جامع سیستم های انرژی هسته ای مقاوم در برابر گسترش فن آوری های حساس هسته ای، تبدیل شده است. ان پی تی كشورهای عضو را ملزم می کند در مورد خلع سلاح توافق کنند اما تأکید می كنم كه این خلع سلاح فقط در مورد سلاحهای هسته ای نیست بلكه خلع سلاح عمومی و كامل است. این پیمان سهم بسزایی در پایان دادن به رقابت تسلیحاتی و کاهش زرادخانه های هسته ای داشت.

روسیه و ماده ششم ان پی تی
فدراسیون روسیه به عنوان یک عضو وظیفه شناس NPT، به شدت به تعهدات خلع سلاح خود عمل می کند. کشور ما مفاد معاهده خود با ایالات متحده در مورد کاهش و محدودیت تسلیحات تهاجمی استراتژیک را کاملا اجرا کرده است.
در مقایسه با سطح دهه 1980 زرادخانه هسته ای استراتژیک روسیه 85 درصد کاهش یافته است، و غیر استراتژیک به یک چهارم رسیده است.
از طرف دیگر ما شاهد فروپاشی برخی از مکانیسم های شناخته شده در زمینه منع گسترش سلاح ها و کنترل تسلیحات هستیم. پیمان حذف موشک های میان برد و برد کوتاه نابود شده است. ما قصد داریم در آینده هم سهم بسزایی در حرکت بسوی هدف بلند مدت خلع سلاح هسته ای همراه با تقویت ثبات استراتژیک و نیز امنیت برابر و تقسیم ناپذیر برای همه، سهم بسزایی داشته باشیم. من می خواهم تأکید کنم که روسیه علاقمند به تمدید پیمان برچیدن سلاحهای تهاجمی راهبردی، است. این گامی عاقلانه است که به تقویت ثبات بین المللی کمک می کند. البته با گذشت 50 سال از حیات NPT، مشکلات بسیاری روی هم انباشته شده است. از سویی ما می بینیم که تعدادی از کشورهای غیر هسته ای درخواستهای خود را برای تسریع روند خلع سلاح هسته ای بیشتر می کنند و در این حال متأسفانه اوضاع واقعی را در نظر نمی گیرند. پیمان منع سلاح های هسته ای که برای امضا باز است ایجاد نگرانی می کند چون به نظر ما تا حد زیادی مغایر با الزامات ان پی تی است و اعتبار آن را تضعیف می کند.
چشم اندازهای تصویب پیمان ممنوعیت جامع آزمایشات هسته ای که توسط 184 کشور به امضا رسیده و در 168 کشور تصویب شده است روشن نیست. همه اینها نتیجه تلاشهای دولت آمریکا است که میخواهد نظام توافق های بین المللی در حوزه عدم اشاعه و کنترل تسلیحات را طوری تغییر دهد که با منافع آمریکا سازگار شود. چنین اقداماتی نمی تواند بر ثبات NPT تأثیر نگذارد. در عین حال خود ایالات متحده و کشورهای ناتو با رعایت مفاد معاهده، مشکلات جدی دارند. منظورم قبل از هر چیز همان برنامه های به اصطلاح "ماموریت های هسته ای مشترک" است که در چارچوب آن، کشورهای هسته ای ناتو کارکنان کشورهای غیر هسته ای ناتو را برای استفاده احتمالی از سلاح های هسته ای آموزش می دهند. ما این امر را نقض مستقیم ماده اول و دوم ان پی تی به ترتیب توسط کشورهای هسته‌ای و غیر هسته‌ای ناتو می دانیم. علاوه بر این وجود سلاح های هسته ای آمریکا در قلمرو تعدادی از کشورهای غیر هسته‌ای ناتو نقض موافقتنامه پادمانهای جامع آژانس بین المللی انرژی هسته ای است.
همچنین تعدادی از چالش های منطقه ای پیش روی رژیم منع گسترش سلاح های هسته ای همچنان به قوت خود باقی مانده اند. پرونده باصطلاح هسته ای ایران برای مدتها در چارچوب آژانس بین المللی انرژی اتمی، و همچنین شورای امنیت سازمان ملل متحد بررسی می شد. در نهایت در سال 2015 برنامه جامع اقدام مشترک برای حل و فصل پیرامون برنامه هسته ای ایران (برجام) تدوین شد که به این ترتیب امکان حل این وضعیت فراهم شد و به ویژه اینکه کنترل بی سابقه ای بر فعالیتهای هسته ای ایران برای آژانس بین المللی انرژی هسته ای فراهم شد. برجام تبدیل به یک الگوی اصلی شده است که چگونه می توان و باید وضعیتهای اختلافی را در حوزه منع گسترش سلاح های هسته ای بر اساس ان.پی.تی حل و فصل نمود.
متأسفانه در نتیجه اقدامات مخرب یکجانبه ایالات متحده و خروج آنها از برجام، این توافق نامه در معرض خطر فروپاشی قرار گرفته است. از همه بدتر اینکه، یک سابقه بسیار منفی ایجاد شده است که مانع از حل و فصل شرایط مشکل دار در حوزه عدم اشاعه در آینده خواهد شد.

کنفرانس بازنگری NPT
کنفرانس بازنگری NPT قرار بود 27 آوریل در نیویورک آغاز به کار کند اما این رویداد به دلیل بیماری همه گیر به تعویق افتاد. هدف از کنفرانس بررسی کارکرد کلیه مفاد NPT و همچنین هماهنگ نمودن لیستی از توصیه ها برای تقویت ان پی تی بود. در آماده کردن مقدمات این کنفرانس، اعضای معاهده البته باید یک دستور کار متحد و مثبت تهیه کنند. مخصوصا که اعضای معاهده وقت بیشتری برای آماده شدن داشتند. باید در قبال توافق نامه های قبلی موضعی مسئولانه و دقیق داشت. روسیه دقیقا همینگونه عمل خواهد کرد و همراه با سایر طرف های ان.پی.تی به جستجوی راه هایی برای تقویت رژیم عدم اشاعه خواهد پرداخت. در آستانه این رویداد مهم ما قصد داریم در تشریک مساعی همه کشورها اعم از هسته ای و غیر هسته ای برای برگزاری موفقیت آمیز این همایش مساعدت نماییم.
مهم است که کنفرانس بازنگری به گونه ای برگزاری شود که به تقویت رژیم عدم اشاعه سلاحهای هسته ای کمک کند و بر تعهدات و حقوق کشورها بر طبق این پیمان، صحه بگذارد. کشورهای عضو حداقل باید پایبندی مشترک خود به NPT را در شرایط فعلی مجددا مورد تأکید قرار دهند و آنرا پیمانی به درد بخور بشناسند.
بطوریکه وزیر امور خارجه فدراسیون روسیه سرگئی لاوروف اشاره کرد در جریان کنفرانس بازنگری NPT روسیه بر روی کار سازنده همه کشورهای علاقمند حساب می کند. در شرایط کنونی مهم است که این همایش منجر به تقویت بی قید و شرط رژیم عدم اشاعه شود صرف نظر از این آیا سند نهایی به توافق خواهد رسید یا خیر. این قرارداد جامع و مانع است مفاد آن در طول زمان بررسی شده اند و تجدید نظر یا تفسیر خودسرانه آنها در این شرایط فقط می تواند آسیب برساند.
منبع:                          https://www.pircenter.org/articles/2217-8458110
کد مطلب: 3947