مقاله اختصاصی

نگاهی به آخرین وضعیت روابط روسيه با اوکراین

بخش رسانه ای سفارت جمهوری اسلامی ایران مسکو
تاریخ انتشار : جمعه ۵ مهر ۱۳۹۸ ساعت ۱۶:۱۵
Share/Save/Bookmark
 
روابط روسيه با اوکراین چند جهت مهم دارد که در اغلب آنها پیشرفت چندانی مشاهده نمی‌شود. هرچند مکالمه تلفنی رؤسای جمهور دو کشور به مبادله اسرا بین آنها کمک کرد، ولی همزمان زد وخردها در شرق اوکراین ادامه داشته، روسيه برای کاهش حتی الامکان ترانزیت گاز به اوکراین تلاش کرده، و روابط رؤسای جمهور به سه مکالمه تلفنی طی 5 ماه محدود شده است. در بخش سیاسی روابط دو کشور به نقطه انجماد کامل رسیده و آنها امور مربوط به یکدیگر را در مذاکره با دیگر کشورها بررسی می‌کنند. مذاکره در چارچوب گروه نورماندی همچنان میسر نمی‌شود. از قرار مرحله‌ای آغاز مي‌شود که در آن اهمیت اوکراین چه برای روسيه و چه برای اروپا رو به تنزل بوده و روسيه و غرب مشغولیت‌ها و چالش‌های دیگری را اولویت شماره یک خود تلقی می‌کنند. در عین حال، اوکراین همچنان نماد مهم رویارویی روسيه و غرب را حفظ می‌کند.
 
مقدمه
روی کار آمدن ولادیمیر زلنسکی در اوکراین نشانه خستگی جمعیت کشور از سیاست پوروشنکو رئیس‌جمهور قبلی اوکراين بود که نسبت به روسيه سیاست آشتی ناپذیر پیاده کرده، ولی نتوانسته بود در بخش پس گرفتن اراضی از دست رفته به موفقیت برسد. پوروشنکو بر این اصرار داشت که اراضی شرق اوکراین که امروز دو جمهوری خارج از کنترل کی‌یف در آنها برقرار شده، در واقع تحت اشغال روسيه قرار دارد و مذاکره با نمایندگان آنها به منظور احیای تمامیت ارضی اوکراین در این بخش معنی ندارد. پوروشنکو سیاست حداکثر خصومت با روسيه را به منظور جلب آرای ملیگرایان افراطی پیشه کرده بود، چند ماه مانده به اتمام دوره ریاست جمهوری خود قرارداد دوستی و همکاری با روسيه را باطل کرده، در اقدامی ماجراجویانه ناوچه‌های اوکراینی را برای عبور از تنگه کرچ بین دریاهای سیاه و آزوف و رسیدن به بنادر اوکراینی در دریای آزوف اعزام کرد که با اسارت ملوانان اوکراینی به پایان رسیده و دو کشور را فی‌الواقع در آستانه جنگ قرار داد. پیروزی زلنسکی باعث شد این امید به وجود آید که در اوکراین خط مشی جدیدی پیشه شده و امکان دارد بتوان با روسيه و پوتین بر اساس این خط مشی به توافق رسید. در روابط روسيه با اوکراین چند موضوع بنیادی موجود است که در همه آنها طی دوران ریاست جمهوری زلنسکی تحولاتی رخ داد. آیا این تحولات ماهیت عاطفی خواهد داشت؟ پاسخ به این سئوال در آینده روشن مي‌شود. فعلاً که هیچ توافق بنیادی بین دو کشور حاصل نشده است. و از حالا مي‌شود گفت که توافق در مورد کریمه – منطقه از دست رفته اوکراین – بین دو کشور کار آینده بسیار دور است، اگر بطور کلی چنین توافقی ممکن باشد. در بقیه جهات، عوامل مختلف می‌تواند به نیل به توافق کمک کند ولی اینها اموری نیست که باعث تغییر عاطفی روابط مي‌شود.
 
روابط شخصی رؤسای جمهور دو کشور
ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهور روسیه هنوز از دوران مبارزه انتخاباتی در خصوص امکان نیل به توافق با ولادیمیر زلنسکی ابراز دودلی می‌کرد. دیدگاه رئیس‌جمهور روسیه پس از انتخاب شدن زلنسکی به سمت رئیس جمهور اوکراین هم تغییر چندان نکرد. از جمله پوتین به زلنسکی به مناسبت انتخاب شدن به این سمت تبریک نگفت. وی در همایش اقتصادی بین‌المللی سنت پطرزبورگ در خصوص علت تبریک نگفتن به زلنسکی اعلام نمود: "من این فرد را نمی‌شناسم. امیدوارم ما روزی آشنا شویم. بنظر می‌رسد او متخصص خوب حوزه‌ای بود که قبلاً در آن فعالیت می‌کرد، او هنرپیشه خوبی است" (این سخنان پوتین با خنده حضار مواجه شد، در روسيه زلنسکی اغلب دلقک نامیده مي‌شود زیرا در یک برنامه کمدی مشهور ایفای نقش می‌کرد). پوتین افزود "ولی بازی نقش کسی، و بودن کسی، از هم تفاوت دارد". وی گفت: "برای هنرپیشگی باید استعداد خاصی داشت، اما برای پرداختن به امور دولتی کیفیت‌های دیگری مورد نیاز می‌باشد"[1]. به گفته رئیس‌جمهور روسیه، زلنسکی فعلاً که به نحوی قابلیت خود را نشان نداده، و فقط اظهارات ضد و نقیضی از وی شنیده مي‌شود[2].
هرچند پوتین فردی است که خیلی راحت به دنبال اظهارات تندش اقدامات مطلقاً مغایر با سخنانش پیشه می‌کند. کافی است در این رابطه به اظهارات تند وی علیه ترکیه پس از سرنگون کردن جنگنده روسی در سوریه اشاره کرد که چند ماه بعد با در آغوش گرفتن اردوغان به پایان رسید. اینجا هم، پوتین یک ماه بعد از این اظهارات برای اولین بار با زلنسکی مکالمه تلفنی داشت. در مورد ترکیه احیای روابط با بظاهر عذرخواهی اردوغان توجیه شد. اینجا هم کرملین اعلام نمود مکالمه تلفنی طبق درخواست طرف اوکراینی انجام شده است. سران دو کشور امور حل و فصل درگیری جنوب شرق اوکراین و "فعالیت در جهت بازگشت افراد بازداشت شده در دو طرف" را بررسی کردند. رؤسای جمهور در مورد ادامه فعالیت در سطح صاحبنظران قرار گذاشته و همچنین امکان تماس در چارچوب گروه نورماندی را بررسی کردند. منبع آشنا با جریان مذاکرات رؤسای جمهور روسیه و اوکراین در محافل دیپلماتیک به روزنامه ايزوستيا گفت امکان دارد مسکو و کی‌یف بزودی برای نمایش اراده نیک خود به مبادله افراد بازداشت شده بپردازند[3].
پوتین همچنین قبل از مکالمه، بطور غیابتی به پیشنهاد زلنسکی برای مذاکره همراه با سران کشورهای اروپایی و آمریکا پاسخ مثبت داده بود. پوتین گفت روسيه هرگز از هیچ شکل پیشنهادی برای مذاکره سر باز نزده و از جمله با گسترش گروه نورماندی مخالفت نکرده است. وی ضمناً افزود اولاً ملاقات باید بطور مناسب تدارک دیده شود و ثانیاً انتخابات پارلمانی در اوکراین برگزار و دولت جدید کشور تشکیل شود. ثالثاً، به گفته پوتین، خودش نمی‌داند دیگر طرفین پیشنهادی زلنسکی به امر چه واکنشی نشان می‌دهند[4].
مکالمه تلفنی دوم رؤسای جمهور اندکی کمتر از یک ماه پس از اولین مکالمه انجام شد. ولادیمیر زلنسکی پس از این مکالمه اعلام نمود اولین مکالمه وی با پوتین طبق خواهش اقوام ملوانان اوکراینی به اسارت گرفته شده از طرف روسیه انجام شد و اساساً به آزادی ملوانان و اوضاع منطقه دونباس اختصاص داشت. به گفته وی، طی مکالمه تلفنی اول در مورد شکل و مهلت بازگشت ملوانان اوکراینی به خانه قرار گذاشته شد. اما در مکالمه تلفنی دوم به جزئیات پرداخته شد. زلنسکی اعلام نمود مسئله بازگشت ملوانان برای وی ماهیت انسانی دارد. وی همچنین اعلام نمود محتوای مذاکرات را نمی‌تواند علنی کند[5].
پس از این مذاکرات تلفنی بود که مبادله اسرا بین دو کشور ترتیب داده شد. و به دنبال موفقیت در مبادله اسرا، رؤسای جمهور بار دیگر تلفنی با یکدیگر در 7 سپتامبر مذاکره کردند. سران از مبادله اسرا ارزیابی مثبت به عمل آورده و گفتند این اقدام برای بهبود روابط اهمیت فراوان دارد. آنها همچنین امور مربوط به حل و فصل درگیری داخلی اوکراین را بررسی کردند. در این رابطه بطور اخص ضرورت رعایت آتش بس و جدایی پیگیر نیروها مورد تأکید قرار گرفت. همچنین در مورد ادامه فعالیت به منظور تدارک اجلاس سران گروه نورماندی قرار گذاشته شد[6].
به این ترتیب تاکنون رؤسای جمهور دو کشور شخصاً با یکدیگر ملاقات نکرده‌اند. جو روابط آنها را نمی‌شود خوب نامید. رئیس‌جمهور روسیه پس از این تماس‌های تلفنی به امکان برگزاری اجلاس گروه نورماندی (روسيه، اوکراین، فرانسه و آلمان) واکنش سرد نشان داده است. وی در ملاقات با همتای فرانسوی خود در اواخر اوت اعلام نمود: "من معتقد بودم و معتقدم که هر ملاقات باید نتیجه مشخص داشته باشد. بنظر من باید به امری نایل شد که قبلاً در مورد آن قرار گذاشته بودیم". وی بین اموری که باید قبل از ملاقات حل شود از رعایت قانون مربوط به موقعیت ویژه منطقه دونباس و اعلام عفو عمومی یاد کرد. با توجه به تفاوت بنیادی مواضع طرفین، تاکنون توافق خاصی در خصوص برگزاری اجلاس که به معنی اولین ملاقات شخصی رؤسای جمهور روسیه و اوکراین خواهد بود حاصل نشده است. به همین دلیل این موفقیت یک مورد انفرادی بنظر می‌رسد.
 
مبادله اسرا
اسرای اوکراینی در روسيه یکی از بزرگترین مشکلات در روابط دو کشور بودند. سابقاً مبادله اساساً بین اوکراین و جمهوری‌های مردمی دونتسک و لوگانسک انجام می‌شد. چند مورد مبادله اسرا در دوران پوروشنکو رخ داد. در یکی دو مورد هم ویکتور مدودچوک تاجر بزرگ اوکراینی دارای روابط نزدیک با رئیس‌جمهور روسیه به مبادله اسرا بین طرفین کمک کرده بود. ولی به اسارت گرفتن خدمه ناوچه‌های اوکراینی در 26 نوامبر سال 2018 باعث شد روسیه و اوکراین بطور مستقیم با یکدیگر وارد درگیری شوند. روسيه طی تمام دوران ریاست جمهوری پوروشنکو بر این اصرار داشت که ملوانان اوکراینی فقط پس از محاکمه شدن در روسيه می‌توانند مبادله شوند. توافق در خصوص رهایی ملوانان یکی از نقاط مثبت در روابط دو کشور است که در دوران رئیس‌جمهور جدید اوکراین رخ داد. این امر در وهله اول به پاس مساعی رئیس جمهور اوکراین میسر شد که شخصاً با رئیس‌جمهور روسیه تماس گرفته و با وی در مورد مبادله به توافق رسید. رئیس جمهور اوکراین اعلام کرده بود پس از ملاقات با اعضای خانواده‌های اسرای اوکراینی تصمیم گرفت با پوتین در این مورد صحبت کند، زیرا صحبت با پوتین تنها راه برای آزاد کردن اسرای اوکراینی بود. در نتیجه این مبادله، 35 تن از طرف اوکراین با 35 تن از طرف روسیه مبادله شدند. بخش محسوس اسرایی که اوکراین به روسيه تحویل داد اتباع اوکراین بودند که طی جنگ داخلی اوکراین به اسارت گرفته شده بودند. علاوه بر این اوکراین کریل ویشینسکی (Kirill Vishinsky) رئیس دفتر خبرگزاري ريا نووستي در کی‌یف (تبعه اسبق اوکراین و تبعه کنونی روسيه)، چند نظامی روسيه که طی جنگ منطقه دونباس به اسارت گرفته شده بودند (روسيه خدمت آنها در ارتش را تکذیب کرده بود)T و چند تبعه روسيه و اوکراین که به جاسوسی متهم شده بودند را به روسيه پس داد[7]. روسيه در مقابل ملوانان به اسارت گرفته شده طی درگیری در تنگه کرچ و همچنین اولگ سنتسوف (Oleg Sentsov) کارگردان اوکراینی مقیم کریمه که در سال 2014 به اتهام ترتیب دادن گروه خرابکار به 20 سال حبس با اعمال شاقه محکوم شده بود. مسئله حبس و محکومیت سنتسوف در روسيه و جهان بازتاب بزرگ داشت. بسیاری از سازمان‌های بشر دوست، وی را زندانی سیاسی تلقی می‌کردند.  سازمان‌ها و انجمن‌های فعال در بخش سینمایی، کارگردانان دارای شهرت جهانی از پوتین درخواست کردند به آزادی سنتسوف کمک کند[8]. برغم این، رئیس‌جمهور روسیه به کرات در محافل مختلف مخالفت خود با رهایی سنتسوف را بیان کرده بود. رئیس‌جمهور روسیه همچنین با رهایی ملوانان اوکراینی مخالف بود. سخنگوی وی پس از اعلام حکم دادگاه بين‌المللي حقوق دریایی، اعلام نمود این دادگاه اختیار بررسی مورد مذکور را ندارد و آنها باید طبق قوانین روسيه محاکمه شوند[9]. هرچند روشن بود که آنها طبق دستورات اقدام کرده و تخلف آنها نمی‌توانست جرم کیفری تلقی شود. پس از رهایی 24 ملوان اوکراینی، سنتسوف، و 10 تن دیگر در اوایل سپتامبر، این معضله از روابط روسیه و اوکراین رفع شد.
 
روابط روسيه و اوکراین در حوزه گاز
روسيه طی سال‌های گذشته فعالانه برای قطع کامل ترانزیت گاز از اوکراین اقدام کرده است. روسيه چند پروژه بزرگ در بخش ساخت خطوط لوله به سوی اروپا اجرا کرده که همه با هم باعث شده ترانزیت گاز روسيه از اوکراین بطور محسوس کاهش داده شود. پروژه‌های "جریان شمالی"، جریان ترکی، "جریان شمالی 2" از این قبیل هستند. ولی همه اینها به روسيه اجازه نداده از ترانزیت گاز از اوکراین رها شود. برعکس، اطلاعات موجود حاکی از این است که همراه با شدت یافتن درگیری دو کشور پس از سال 2014 و الحاق کریمه به روسيه، حجم ترانزیت گاز از اوکراین رو به رشد بوده است.
منحنی تغییر حجم ترانزیت گاز روسيه از اوکراین[10]

در این تصویر ستون‌های آبی رنگ و ارقام بالای آنها حجم کل ترانزیت گاز از اوکراین را منعکس می‌کند (رقم مربوط به سال 2018 تخمینی است). خط زرد رنگ سهم ترانزیت اوکراین در کل صادرات گاز روسيه را منعکس می‌کند. این منحنی نشان می‌دهد حجم ترانزیت در واقع در دوران قبل از انقلاب "میدان استقلال" اوکراین کاهش یافته و پس از آن حتی مدتی رو به رشد داشته است. رشد حجم مطلق ترانزیت، همراه با کاهش سهم درصدی آن در صادرات گاز روسيه، حاکی از رشد محسوس صادرات گاز روسيه به اروپا می‌باشد. و در شرایط حجم کنونی صادرات گاز روسيه به اروپا (که ضمناً پیشبینی مي‌شود درآینده رشد خواهد کرد) رهایی روسيه از وابستگی به سیستم حمل گاز اوکراین محتمل تلقی نمی‌شود. این امر حتی درصورت اجرای پروژه‌های جریان ترکی و "جریان شمالی 2" میسر نخواهد شد. این دو خط لوله همراه هم به روسيه اجازه می‌دهند سالانه 84 ميليارد مترمکعب گاز به اروپا صادر کند، ولی اینجا دو "اما" هست. اولاً بسیاری از کشورهای اروپایی درخواست دارند بر روسيه برای حفظ ترانزیت گاز اوکراین فشار وارد شود. مذاکرات طرفین طی تمام سالجاری در جریان بوده و هنوز به پایان نرسیده است. در ضمن قرارداد گاز روسيه با اوکراین در 31 دسامبر سالجاری منقضی مي‌شود. مذاکره با شرکت اتحادیه اروپا انجام مي‌شود که خودش هم سعی بر حمایت از منافع اوکراین دارد. اخیراً اتحادیه اروپا بر اساس شکایت لهستان دسترسی روسيه به ظرفیت خط لوله "اوپال" را محدود کرد. به احتمال قوی در مورد "جریان شمالی 2" هم تصمیم مشابهی اتخاذ مي‌شود. یعنی روسيه نخواهد توانست از تمام ظرفیت این خطوط لوله استفاده کند و بخشی از 84 ميليارد مترمکعب مذکور در دسترس نخواهد بود. ثانیاً، حجم مذکور، حتی درصورت میسر بودن استفاده کامل روسيه از آن، نمی‌تواند حجم ترانزیت از اوکراین را جبران کند. مضاف بر این، ظرفیت آنها در سطح حداقل لازم بوده و روسيه نمی‌تواند درصورت ضرورت مقادیر بیشتر گاز به اروپا صادر کند. برای مثال، 2 مارس 2018 گازپروم طی یک روز مقدار بی‌نظیر 718 میلیون متر مکعب گاز به اروپا صادر کرد، امری که بدون دسترسی به ظرفیت ترانزیت اوکراین نمی‌توانست میسر گردد[11].
آخرین دور مذاکرات سه‌جانبه روسيه، اوکراین و اتحادیه اروپا در مورد ترانزیت گاز روسيه از اوکراین 20 سپتامبر در بروکسل بدون پیشرفت محسوس به پایان رسید. ولی، به گفته آلکساندر نوواک (Alexandr Novak) وزیر انرژی روسیه، برای اولین بار طی سال‌های طولانی، مذاکرات در جو سازنده برگزار شد. وزیر روس می‌گوید مسکو آماده است طبق قوانین جدید اروپا کار کرده و ظرفیت مشخصی برای حمل از طریق اوکراین اختصاص دهد. صاحبنظران به روزنامه ايزوستيا گفتند مذاکره با رهبری جدید اوکراین می‌تواند باثمرتر از مذاکره با رهبری قبلی باشد و به همین دلیل احتمال دارد طرفین تا آخر سالجاری، یعنی روزی که مهلت عمل موافقتنامه جاری به پایان می‌رسد، به توافق برسند. آنها همزمان به این اشاره می‌کنند گازپروم قصد دارد برای مدت یک تا سه سال به ترانزیت گاز از اوکراین ادامه دهد، ولی اوکراینی‌ها می‌خواهند قرارداد 10 ساله امضا شود. ضمناً اقدام اتحادیه اروپا در جهت محدود کردن دسترسی گازپروم به خط لوله "اوپال" باعث مي‌شود موقعیت اوکراین در مذاکرات تقویت گردد[12].
همزمان اوکراین از آخر سال 2015 خرید گاز از روسيه را بطور کامل قطع کرده است. در اوکراین مسئله به عنوان اقدام در جهت رهایی از وابستگی به روسيه در بخش گاز معرفی شد. ولی در واقع اوکراین همان گاز روسيه را خریداری می‌کند. اوکراین اعلام می‌کند این گاز از کشورهای اروپایی دریافت مي‌شود، ولی صاحبنظران و مقامات روس به این اشاره می‌کنند که سیستم حمل گاز اوکراین قابلیت انتقال گاز در جهت معکوس را ندارد. رئیس‌جمهور روسیه ادعای مربوط به انتقال گاز در جهت معکوس را مهمل بافی نامید[13]. یعنی در واقع گاز روسيه که بر فرض به لهستان فروخته شده، در اوکراین مصرف شده و سپس کی‌یف مبلغ مربوطه را به ورشو پرداخت می‌کند. در نتیجه این سیاست قیمت گاز برای اوکراین گرانتر مي‌شود. رئیس‌جمهور روسیه تأکید می‌کند اگر ترانزیت گاز روسيه از اوکراین قطع شود این کشور بدون گاز خواهد ماند. به گفته وی، در نتیجه این "شعبده بازی‌ها"، اوکراین گاز را با قیمت دو برابر بالاتر خریداری می‌کند.
واقعیت این است که اوکراین فعلاً برغم همه مساعی راهی برای رهایی از گاز روسيه پیدا نکرده است. ترانزیت گاز روسيه برای اوکراین از نقطه نظر اقتصادی بلاتردید باصرفه می‌باشد. در غیر این صورت، اوکراین برای وادار کردن روسيه به ادامه ترانزیت، دست به دامن اتحادیه اروپا نمی‌شد. در بخش مصرف گاز، برغم ادعاهای اوکراین برای نیل به خودکفایی در بخش گاز در آینده نزدیک، و برغم کاهش شدید مصرف گاز در کشور در نتیجه آغاز درگیری با روسيه و بحران اقتصادی فرا رسیده به دنبال آن، توانایی اوکراین برای استخراج گاز در میزان برابر با مصرف داخلی تردید برانگیز بنظر می‌رسد. تولید سالانه گاز در اوکراین، بنا بر منابع اوکراینی در سال 2018 به 20,9 ميليارد مترمکعب رسید[14] و طی 5 ماه اول سالجاری 3,3% رشد داشت. در عین حال، طبق آمار اوکراینی، مصرف گاز کشور در سال 2018 اندکی بیش از 32 ميليارد مترمکعب بوده است[15]. به این ترتیب، با توجه به رشد اندک مذکور، میتوان دید که امکان اوکراین برای رهایی از خرید گاز از روسيه به این زودی تحقق نخواهد یافت.
 
روابط سیاسی روسیه و اوکراین
روابط روسیه و اوکراین در بخش گاز برغم همه مشکلات و حتی تحریم‌های متقابل ادامه دارد زیرا مسکو و کی‌یف به یکدیگر وابستگی دارند. اما روابط در بخش سیاسی، اگر مبادله اسرا به کنار گذاشته شود، تقریباً بطور کامل منجمد شده است. دو کشور روابط با یکدیگر را بطور غیابتی با دیگران بررسی کرده یا سعی دارند به نحوی برای طرف مقابل مشکل تراشی کنند. از جمله رئیس‌جمهور روسیه اندکی قبل از سر کار آمدن ولادیمیر زلنسکی دستور واگذاری تابعیت روسيه با شرایط ساده به ساکنان مناطق جنوب شرق اوکراین را صادر کرد[16]. مسئله به این دلیل باعث نگرانی غرب و اوکراین شد که پوتین قبل از عملیات کمک به جدایی کامل آبخازستان و استیای جنوبی از گرجستان هم به شکل مشابه تقریباً به همه افراد مقیم این دو منطقه تابعیت روسيه را داده بود. در اوت 2019 رئیس جمهور اوکراین تصمیم مشابهی در مورد واگذاری تابعیت به آن اتباع روسيه را صادر کرد که در کشور خود با تعقیب سیاسی مواجه می‌شوند.
رئیس دومای دولتی اعلام نمود زلنسکی این اقدام را به دستور آمریکا و اروپا انجام می‌دهد که می‌خواهند از هزینه‌های نگاه داشتن پناهندگان سیاسی از روسيه فارغ شوند[17]. بنظر والودین این قدم زلنسکی بر اساس دستور وزارت امور خارجه آمریکا برداشته شده است.
زلنسکی بنوبه خود در ماه اوت اعلام نمود روسيه برای بازگشت به "گروه هشت‌گانه" (امری که طی اجلاس سران گروه هفت از طرف رؤسای جمهور فرانسه و ایالات متحده به میان آمد) باید کریمه را به اوکراین پس داده و عملیات رزمی منطقه دونباس را متوقف کند[18].
این نوع اقدامات و اظهارات نشان می‌دهد جو روابط دو کشور همچنان فوق العاده سرد باقی مانده است. روشن است که پوتین تنها شخصیت تصمیم گیرنده در مورد جو روابط با اوکراین در روسيه می‌باشد. اما برای پوتین روابط با اوکراین فقط از دیدگاه روابط با غرب می‌تواند شایان اهمیت باشد. خواسته اصلی رئیس‌جمهور روسیه جلوگیری از پیوستن اوکراین به ناتو می‌باشد. با توجه به ضعف غرب و دو دستگی‌های بروز کرده در نتیجه رفتار خودخواهانه دونالد ترامپ بین آمریکا و دیگر کشورهای غربی، این مسئله امروز برای مسکو اهمیت کمتری دارد و لذا توجه آن به احیای روابط با اوکراین هم کاهش پیدا می‌کند. مسکو با تصرف کریمه توانست در واقع دریای آزوف را به دریاچه داخلی روسیه و اوکراین تبدیل کند که اوکراین نمی‌تواند بدون مجوز روسيه بین آن و دریای سیاه رفت و آمد کند. اوکراین در واقع نیروی دریایی نداشته، نیروهای زمینی آن در عملیات منطقه دونباس نشان دادند کارآمد نیستند و نمی‌توانند بر جدایی‌طلبان شرق اوکراین پیروز شوند. از نقطه نظر اقتصادی روسيه سعی داشته هر نوع وابستگی به صنایع اوکراین را از میان بردارد و به این ترتیب وابستگی آن به اوکراین در حد امکان کاهش یافته و به حوزه گاز محدود مي‌شود. این امور باعث مي‌شود کی‌یف نتواند از نقطه نظر سیاسی برای روسيه مشکل واقعی به وجود آورد. درون اتحادیه اروپا در مورد روابط با روسيه وحدت نظر موجود نیست. فرانسه و آلمان به حفظ روابط با مسکو علاقه‌مند هستند زیرا مسکو به آنها مواد اولیه فروخته و در مقابل تولیدات صنعتی آنها را خریداری می‌کند. اما کشورهای اروپای شرقی از اول دوران پوتین راه دشمنی با روسيه را پیشه کرده‌اند. این اوضاع باعث مي‌شود حمایت سیاسی اروپا از اوکراین ماهیت مبهم و متزلزل داشته باشد. ایالات متحده هم که در دوران اوباما از حامیان پروپاقرص کی‌یف بود در دوران ترامپ به اوکراین توجه چندان نمی‌کند. حتی ترامپ سعی بر کاهش حتی الامکان کمک نظامی به اوکراین را داشت و فقط مخالفت کنگره از این اقدام جلوگیری کرده است[19]. همه اینها همراه هم مشوق‌های روسيه برای بهبود روابط سیاسی با اوکراین را از بین می‌برد. اما برای اوکراین مسئله کریمه مانع غیر قابل عبور سر راه بهبود روابط با روسيه می‌باشد.
 
سخن آخر
روابط روسیه و اوکراین طی ماه‌های گذشته حداقل در یک جهت دستآورد مثبت داشت. این دستآورد مبادله اسرا بین دو کشور بود که باعث شد افرادی که سال‌های طولانی در حبس به سر می‌بردند از زندان رها شوند. این امر به پاس مکالمه تلفنی رؤسای جمهور دو کشور میسر شد. مذاکرات طرفین در بخش گاز هم، به گفته طرف روس، در جو بهتر از دوران رئیس‌جمهور قبلی اوکراین برگزار شده است. روابط سیاسی دو کشور در عین حال، در جوی سرد قرار دارد. رئیس‌جمهور روسیه شرکت خود در اجلاس گروه نورماندی و نیل به توافقات جدید با اوکراین را با شرایط سخت مشروط کرده است. این واقعیت نشان می‌دهد حدس‌هایی که سابقاً در مورد تمایل رئیس‌جمهور روسیه به بهبود روابط با اوکراین به منظور بهبود روابط با غرب و رهایی از تحریم‌ها بیان می‌شد تحقق نیافته است. از قرار رئیس‌جمهور روسیه امروز دیگر به روابط با غرب توجه چندان ندارد و این امر باعث مي‌شود جایگاه اوکراین بین اولویت‌های وی کاهش یابد. علت کاهش توجه پوتین به امر از قرار این است که در اردوی غربی دودستگی بروز کرده، وحدت کشورهای غربی به هم خورده و جایگاه آنها در اقتصاد جهانی کاهش می‌یابد. خود اوکراین هم در نتیجه ضعف اقتصادی و نظامی برای روسيه و اروپا اهمیت چندان ندارد. به همین دلیل اروپا از بکار گرفتن تحریم‌های جدید علیه روسيه طفره رفته و فقط سعی دارد مسکو را به ادامه ترانزیت گاز از اوکراین وادار سازد. امری که روسيه خواه ناخواه باید ادامه دهد و نمی‌شود آن را کسب امتیاز اوکراین یا غرب از مسکو تلقی کرد. درگیری دو کشور، درصورت پیگیر بودن رئیس‌جمهور زلنسکی در برقراری آتش بس پایدار در شرق اوکراین، وارد مرحله انجماد مي‌شود، و خروج آن از انجماد بلاتردید در دوران پوتین ممکن نخواهد بود. کریمه که تقریباً همه در جهان با الحاق آن به روسيه آشتی کرده‌اند، مانع شماره یک در روابط دو کشور خواهد بود. همزمان سرمای روابط روسيه با اوکراین مانع دیگری برای بهبود بنیادی روابط آن با اروپا و آمریکا خواهد بود. در دوران از بین رفتن آخرین قراردادهای روسيه با ایالات متحده در بخش تسلیحات هسته‌ای و موشکی، این سرما به هیچ وجه به کاهش تهدیدها و نگرانی‌های طرفین کمک نخواهد کرد.
 
 
[1]  پوتین زلنسکی را هنرپیشه خوب نامید
خبرگزاري ريا نووستي، 07/06/2019
https://ria.ru/20190607/1555386330.html
[2] پوتین حین صحبت از آینده روسيه میمون را به یاد آورد
روزنامه ماسکوفسکی کامسامولتس، 08/06/2019
 https://www.mk.ru/politics/2019/06/07/rassuzhdaya-o-sudbakh-rossii-putin-vspomnil-obezyanu.html
 
[3] اولین زنگ: مسکو و کی‌یف برای نمایش اراده خیر آماده می‌شوند
روزنامه ايزوستيا، 12/07/ 2019
https://iz.ru/898453/aleksei-zabrodin-tatiana-baikova-elnar-bainazarov/pervyi-zvonok-moskva-i-kiev-gotoviatsia-k-zhestam-dobroi-voli
[4] پوتین به پیشنهاد زلنسکی برای مذاکره در مینسک پاسخ داد
کریل بولانوف (Kirill Bulanov)
روزنامه ودمستی، 12/07/ 2019
https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2019/07/11/806383-putin-zelenskogo
[5]  زلنسکی از تلاش وزارت امور خارجه برای جلوگیری از اولین مکالمه تلفنی با پوتین حرف زد
سایت مجتمع رسانه‌ای “ار ب کا”، 31 اوت 2019
https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5d89a98b9a7947308afc8289
[6]  پوتین و زلنسکی تلفنی صحبت کردند
خبرگزاري ريا نووستي، 07/09/2019
https://ria.ru/20190907/1558436497.html
[7]  اوکراین چه کسانی را برای پس گرفتن اسرای خود به روسيه داد
پرتال خبری اوکراینی "tsn.ua"
https://tsn.ua/ru/ukrayina/obmen-plennymi-sostoyalsya-kogo-ukraina-otdala-rossii-radi-vozvrascheniya-svoih-politzaklyuchennyh-eksklyuziv-tsn-1407045.html
[8]Almodovar, Leigh petition Putin on jailed Ukrainian Oleg Sentsov
La TIMES, June 10, 2014
 https://www.latimes.com/entertainment/movies/moviesnow/la-et-mn-almodovar-leigh-putin-ukrainian-oleg-sentsov-20140610-story.html
[9]  کرملین اعلام کرد مسئله ملوانان اوکراینی خارج از حیطه صلاحیت دادگاه سازمان ملل است
خبرگزاري ريا نووستي، 25/06/2019
https://ria.ru/20190625/1555890152.html
[10]  آیا گازپروم می^تواند از وابستگی به ترانزیت اوکراین رها شود؟
پرتال اوکراینی "بیزنس تسنزور"، 14/01/2019 
https://biz.censor.net.ua/resonance/3106056/smojet_li_gazprom_otkazatsya_ot_ukrainskogo_tranzita_gaza
[11]  "چشم‌اندازهای ترانزیت اوکراین"
مجله "اکسپرت"، 23/01/2019
https://expert.ru/2019/01/23/perspektivyi-ukrainskogo-tranzita/
[12] ما از گاز هستیم: مذاکره در مورد ترانزیت اوکراین به مرحله فعال رسید
روزنامه ایزوستیا ، 20/09/ 2019
https://iz.ru/923348/ekaterina-postnikova/my-iz-gaza-peregovory-po-ukrainskomu-tranzitu-pereshli-v-aktivnuiu-fazu
 
[13]  پوتین سخنان مربوط به انتقال معکوس گاز به اوکراین را مهمل بافی و فریب نامید
خبرگزاري ريا نووستي، 27/04/2019
https://ria.ru/20190427/1553108258.html
[14]  استخراج گاز اوکراین 3,34% رشد داشت
پرتال "zn.ua"، 4/06/2019
https://zn.ua/ECONOMICS/dobycha-gaza-v-ukraine-vyrosla-na-3-34-319680_.html
[15]  مصرف گاز اوکراین طی سال رشد کراس
پرتال "segodnya.ua"، 29/01/2019
https://www.segodnya.ua/economics/enews/ukraina-uvelichila-potreblenie-gaza-za-god-poyavilis-podrobnosti-1213098.html
[16]  فرمان واگذاری ساده تابعیت به ساکنان دنب
خبرگزاری «ایتار تاس»، 25/04/2019
https://tass.ru/politika/6375117
[17]  والودین فرمان زلنسکی در مورد تابعیت را با آمریکا و انگلستان ارتباط داد
سایت "ار ب کا"، 13/08/ 2019
https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5d53121e9a79475c887fe7e5
 
[18]  زلنسکی شرایط بازگشت روسيه به G8 را بیان کرد
سایت "دویچه وله"، 23/08/2019
https://www.dw.com/ru/%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%83%D0%BB-%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%8F-%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8-%D0%B2-g8/a-50120380
[19]  ترامپ زیر فشار کنگره کمک نظامی به اوکراین را احیا کرد
سایت مجتمع رسانه‌ای “ار ب کا”، 12/09/2019
https://www.rbc.ru/politics/12/09/2019/5d7aa4c19a79475e3cdf1e24
کد مطلب: 3866