ترجمه اختصاصی

اوضاع نظامی سیاسی دریای خزر

دینا مالیشوا (Dina Malysheva) دکترای اقتصاد، رئیس بخش آسیای مرکزی در مرکز فضای پساشوروی انستیتوی اقتصاد جهانی و روابط بین‌المللی، کارمند علمی کل م
تاریخ انتشار : شنبه ۲ شهريور ۱۳۹۸ ساعت ۱۷:۵۹
Share/Save/Bookmark
 
در مقاله پس از اشاره به سابقه مسئله دریای خزر، قراردادهای ایران و شوروی و مذاکرات پس از فروپاشی شوروی، توان نظامی کشورهای ساحلی خزر و بطور اخص ایران و روسيه بررسی شده و جریان شکل گرفتن ناوگان دیگر کشورها تشریح مي‌شود. در مقاله همچنین بطور اخص از محسنات و مشکلات کانال سراسری ایران حرف زده شده و از موضع قزاقستان بخاطر کنار آمدن با آمریکا در مورد ترانزیت محموله‌های آن به افغانستان انتقاد مي‌شود.
 
دریای خزر بزرگترین پهنه آبی سربسته جهان است که به اقیانوس جهانی ارتباط نداشته ولی به واسطه کانال قابل کشتیرانی ولگا – دن به دریاهای آزوف و سیاه متصل شده است. این حلقه مهم شکل گیری سامانه راه‌های آبی داخلی روسيه ("سامانه واحد عمیق بخش اروپایی فدراسیون روسیه") در سال‌های 50 قرن بیستم است.
اهمیت ژئوپلتیک دریای خزر با یک رشته عوامل ارتباط دارد. امر شماره یک وجود منابع محسوس نفت و گاز (تا 6,5 میلیارد تن معادل نفتی ذخایر اثبات شده و احتمالی نفت و گاز در فلات قاره و در بستر دریا، طبق ارزیابی سرویس اطلاعات انرژی ایالات متحده [1]) در دریای خزر می‌باشد. توان ترانزیتی، امکان اتصال راه‌های دریایی آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی برای حمل مواد انرژی‌زا و دیگر کالاها از طریق راهروهای حمل و نقلی موجود و آینده عامل دوم است. امر سوم موقعیت نظامی استراتژیک مناسب است که اجازه می‌دهد حوزه امنیتی هم در آسیای مرکزی و هم قفقاز و هم خاورمیانه کنترل شود.
دریای خزر تا سال 1991 در واقع دریای داخلی دو کشور ایران و شوروی بود. رژیم حقوقی بر اساس قراردادهای فدراسیون سوسیالیستی روسيه و پرسیا مورخ سال 1921 و بین ایران و شوروی (سال‌های 1935 و 1940) تنظیم می‌شد. علاوه بر این، شوروی در سال 1934 بطور یکجانبه خط مرز از حسن قلی (ترکمنستان) تا آستارا (آذربایجان) را کشیده بود که بطور غیر علنی از طرف ایران قبول شد. شوروی ضمناً مأموریت‌های تأمین امنیت خود را رهنمود قرار داده بود – ایران تا انقلاب اسلامی سال 1979 در حوزه نفوذ ایالات متحده قرار داشت که به پاس روابط اتحاد با رژیم شاه، سعی داشت از نزدیکی ارضی ایران به مرزهای جنوبی اتحاد شوروی استفاده کند. هرچند محمد رضا شاه پهلوی به پیشنهادهای مکرر ایالات متحده در مورد استقرار پایگاههای نظامی در نزدیکی مرزهای زمینی ایران با شوروی یا در ساحل دریای خزر پاسخ منفی می‌داد زیرا نمی‌خواست رابطه با همسایه مقتدر خود را خدشه دار کند.
از هم پاشیدن شوروی و شکل گرفتن انجمن غیررسمی گروه پنج گانه خزر (متشکل از آذربایجان، ایران، قزاقستان، روسيه و ترکمنستان) باعث شد بحث در مورد تقسیم حوزه‌های نفوذ در دریای خزر و مذاکره در مورد موقعیت آن آغاز شود. ایران و روسيه در سال 2001 قراردادی امضا کردند که ماده 12 آن طرفین را متعهد می‌کرد "تا بهینه سازی رژیم حقوقی خزر" هیچ نوع مرزی را در دریای خزر برسمیت نشناسند [2]. روسيه در اوایل سال‌های 2000 با قزاقستان و آذربایجان در مورد تقسیم بستر دریا بر اساس خط وسط اصلاح شده، به منظور بهره‌برداری از ذخایر بستر، به توافق رسید.
در عین حال جنوب دریای خزر، که چند میدان بزرگ نفت و گاز در آن قرار داشت، در موقعیت محل تضادهای آذربایجان، ترکمنستان و ایران باقی ماند. ولی به غیر از چند حادثه [3، صفحات 20-21]، کار تا درگیری مسلحانه بین آنها نکشید و کشورهای ساحلی خزر امور مورد اختلاف را اساساً از راه دیپلماتیک – در ملاقات‌های منظم وزرای امور خارجه و رؤسای جمهور -  حل و فصل می‌کردند.
اولین اجلاس دریای خزر روز 23 آوریل 2002 در عشق آباد برگزار شد، هرچند این اجلاس به حرکت کمابیش محسوس در حل مسائل به میان آمده کمکی نکرد. دومین اجلاس سران در 16 اکتبر 2007 در تهران باثمرتر بود. طی آن طرفین حق حاکمیت خود بر دریای خزر و ذخایر آن را ثبت، متعهد شدند خاک خود را در اختیار کشورهای ثالث قرار ندهند. سومین و چهارمین جلسات سران به ترتیب 18 نوامبر 2010 در باکو و 29 سپتامبر 2014 در آستراخان برگزار شدند. در آستراخان رؤسای جمهور 5 کشور اعلام کردند فعالیت آنها "بر اساس اصول هماهنگ شده از طرف خودشان، از جمله عدم حضور نیروهای مسلح غیر متعلق به طرفین در دریای خزر، انجام مي‌شود" [4]. اجلاس سران در آقتائو (قزاقستان) در 12 اوت 2018 باثمرتر از همه بود. در این اجلاس سند تاریخی – "کنوانسیون رژیم حقوقی دریای خزر" – تأیید شد.
"کنوانسیون" شرایط فعالیت مشترک سیاسی، نظامی، اقتصادی و اکولوژیک "گروه پنج گانه خزر" را تعیین و تضمین می‌کند. طبق مفاد موجود در سند در خصوص جلوگیری از حضور نیروهای مسلح کشورهای ثالث در دریای خزر، کشورهای ساحلی خزر متعهد می‌شوند خاک خود را "برای تجاوز و دیگر اقدام نظامی علیه هر کدام از طرفین" واگذارنکرده و اعلام می‌کنند قصد دارند "توازن باثبات تسلیحات در دریای خزر" را فراهم کنند و "ساخت نظامی را در محدوده ضرورت معقول با در نظر گرفتن منافع همه طرفین" انجام می‌دهند [5]. ضمناً اولویت‌های کشورهای ساحلی خزر در بخش مقابله با هم تهدیدهای نظامی سنتی و هم تهدیدهای غیر سنتی (مهاجرت غیرقانونی، قاچاق اسلحه، حمل مواد مخدر، صید قاچاق) در مجموع یکسان است.
رویکردهای روسيه نسبت به تعامل با شرکا در دریای خزر، طبق ماده 60 "نظریه سیاست خارجی فدراسیون روسیه" (تأیید شده طبق فرمان رئیس‌جمهور روسیه در 30 نوامبر 2016)، "با در نظر گرفتن ضرورت تقویت مکانیزم همکاری 5 کشور ساحلی خزر بر اساس تصمیم‌های اتخاذ شونده بر اساس جمعی" در مرحله راه اندازی است  [6]. در سند دیگر که تا سال 2030 در کار خواهد بود، در "پایه‌های سیاست دولتی روسيه در بخش فعالیت نظامی دریایی"، ضرورت حضور روسيه در پهنه دریای خزر با شدت یافتن تمایل برخی کشورها برای دسترسی به "منابع مواد هیدروکربنی" موجود در منطقه توجیه مي‌شود  [7، بند 27 الف].
ناوگان خزر روسيه نیرومندترین ناوگان در منطقه تلقی شده و قادر است امنیت نه تنها روسيه بلکه شرکای آن را هم تأمین کند. ناوگان خزر به عنوان واحد عملیاتی نیروی دریایی روسيه، ناوهای روی آب، ناوهای کمکی و امدادی، گارد ساحلی، واحدهای لجستیک، فنی و ویژه را در بر می‌گیرد. روسيه در آوریل 2017 و در ژوئیه 2018 رزمایش‌های کلان همراه با شلیک رزمی برگزار کرد. منظور اصابت اهداف زمینی، دریایی و هوایی دشمن فرضی "حین انجام عملیات چند حوزه‌ای همراه با وارد کردن ضربات هوایی در میدان تیر دریایی" بود [8].
حضور نظامی در دریای خزر به روسيه اجازه می‌دهد منطقه ناآرام شمال قفقاز را کنترل کرده، بر دیگر کشورهای ساحلی اثر گذاشته و قصد آنها برای باز کردن پهنه آبی خود برای نیروی دریایی کشورهای ثالث – در وهله اول ایالات متحده و اعضای پیمان آتلانتیک شمالی – را باز دارد. عملیات روسيه در سوریه نشان داد دریای خزر برغم موقعیت پهنه آبی داخلی، می‌تواند همزمان برای پرتاب موشک‌های بالدار بکار گرفته شود. از جمله 7 اکتبر 2015 ناوهای "داغستان"، "اوگلیچ"، "گراد سوی‌یاژسک" و "ولیکی اوستیوگ" 26 موشک بالدار دریایی "کالیبر" به سوی پایگاه‌های "دولت اسلامی" در سوریه پرتاب کرده و 11 هدف واقع در مسافت 1,5 هزار کیلومتر را منهدم کردند [9].
در دوران شوروی باکو قرارگاه اصلی ناوگان خزر بود. پس از فروپاشی شوروی، ستاد و بخش محسوس واحدهای ناوگان خزر به آستراخان منتقل شدند (در سال 1992). ولی نظامیان معتقد بودند این محل از نقطه نظر استراتژیک چندان مناسب. نیست. مخصوصاً با توجه به اینکه در دومین دهه قرن بیست و یکم مأموریت‌های تأمین منافع ملی و دولتی در منطقه خزر و بطور اخص مسئله مقابله با تروریسم پیش روی روسيه قرار گرفت.
بر اساس اوضاع نظامی سیاسی تغییر کرده و در رابطه با مأموریت‌های جدید در بخش تأمین منافع ملی روسيه در منطقه، وزارت دفاع روسيه به تقویت امکانات واحد عملیاتی نیروی دریایی در دریای خزر توجه کرده و در این رابطه تصمیم گرفته شد ناوگان خزر از آستراخان به شهر کاسپیسک داغستان منتقل شود. سرگئی شویگو وزیر دفاع روسيه که 2 آوریل 2018 این مقاصد را اعلام کرد، توضیح داد که کاسپیسک در موقعیت بهتر قرار داشته و از جمله به بخش مرکزی دریا نزدیک‌تر است. این واقعیت اجازه می‌دهد ناوهای بزرگ دریایی مجهز به تسلیحات دقیق در این محل مستقر شوند. آلکسی لئونکوف (Aleksey Leonkov) مدیر تجاری مجله "زرادخانه وطن" می‌گوید: "پس از وارد کار شدن پایگاه جدید، روسيه می‌تواند متحدان خود در ماوراء قفقاز، آسیای مرکزی  و خاورمیانه را تحت پوشش مطمئن قرار دهد". مخصوصاً با توجه به اینکه به پاس موشک‌های "کالیبر" شعاع "اصابت ناوگان خزر" هم رشد می‌کند [10].
اهداف اصلی ناوگان خزر عبارت است از: دفاع از نوار ساحلی، مبارزه با صید قاچاق، دفاع از منافع ملی در نواحی استخراج نفت. دیگر کشورهای دارای ساحل در دریای خزر هم این اهداف را بیان می‌کنند. ولی نیروی دریایی آنها از نقطه نظر کمی و کیفی بطور محسوس از روسيه عقب مانده‌اند.
نیروی دریایی جمهوری اسلامی ایران از نقطه نظر توان خود پس از روسيه جای دوم را احراز می‌کند، هرچند ایران بخش اصلی آنها را در منطقه مهم‌تر برای امنیت خود – خلیج فارس – نگاه می‌دارد. نیروی دریایی ارتش ایران در دریای خزر و همچنین واحدهای دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در سه پایگاه در جنوب خزر مستقر شده که محل فرماندهی آنها در بندر انزلی قرار دارد. نبود ناوهای بزرگ یکی از ویژگی‌های نیروی دریایی ایران است: این نیروها اساساً از ناوچه‌های سریع السیر خرد (به اصطلاح "ناوگان پشه‌ای") مسلح به موشک‌های کوتاه برد تشکیل شده‌اند.
نیروی دریایی ایران اساساً برای انجام عملیات گشتی در حوزه دریایی ملی و جمع‌آوری اطلاعات در مورد فعالیت دریایی دیگر کشورهای ساحلی خزر منظور شده است. در عین حال، ایران از سال 2013 پیوسته رزمایش‌هایی ترتیب داده که طی آنها دفاع از راه‌های دریایی و تجاری، دفاع از تأسیسات ساحلی نظامی و غیرنظامی تمرین مي‌شود.
رویکردهای ایران نسبت به مسئله امنیت در حوزه دریای خزر بر اساس اهداف استراتژی بلندمدت ایران تعیین مي‌شود که ناچار بوده طی دهها سال در شرایط فشار و تحریم‌های خارجی لاینقطع زندگی کند. تحریم‌های ایران که قبل از امضای برنامه جامع مشترک در سال 2015 در کار بود در 7 اوت و 5 نوامبر  2018 بطور کامل احیا شد. حوزه نفتی، پایه اقتصاد کشور، و همچنین حوزه بانکی، کشتی سازی، حمل و نقل دریایی، برخی از دیگر حوزه‌های اقتصاد هدف تحریم‌ها است.
نه تنها ایران، بلکه هر کشور که همکاری با ایران در جهات تحت تحریم را ادامه دهد تحریم مي‌شود. در نتیجه این اقدامات دولت کنونی آمریکا، استراتژی ضد ایران که در میزان محسوس تحت تأثیر اسرائیل و لابی اسرائیل گرا در خود آمریکا شکل می‌گیرد، فضای مانور ایران در خاورمیانه و خلیج فارس محدود مي‌شود. ایران همزمان حضور نظامی کامل خود در دریای خزر را حفظ کرده که برای این کشور از نقطه نظر تحقق برخی جهات سیاست بين‌المللي آن، شایان اهمیت است.
پروژه دیرینه ساخت کانال سراسری قابل کشتیرانی در ایران از دریای خزر تا خلیج فارس از این ردیف است. برای همسایگان ایران مانند قزاقستان و ترکمنستان که از ارتباط با اقیانوس جهانی محروم هستند این کانال فواید بسیار در بر خواهد داشت: دورنمای ارتباط آنها با اقیانوس هند فراهم مي‌شود. این کانال همچنین می‌تواند با ترکیه وارد رقابت شود که به پاس کنترل مطلق تنگه‌های دریای سیاه در واقع به تنهایی عبور کشتی‌های خارجی (از جمله ناوهای جنگی) به منطقه دریای سیاه و خزر را تعیین می‌کند. ولی جوانب منفی هم هست: پروژه از سال 1997 تحت تحریم آمریکا است و چشم‌اندازهای کشیدن کانال استثنائاً از خاک ایران به معنی وابستگی کامل دیگر کشورها به سیاست آن است (که اغلب نسبتاً غیر قابل پیشبینی می‌باشد).
ایران برای دیگر پروژه زیرساختی – راهروی شمال - جنوب – هم اهمیت قایل است که باید تحویل محموله از هند و خلیج فارس به اروپای غربی و شمالی از طریق ایران را میسر نماید.  در مارس 2019 مراسم افتتاح اولین بخش راهروی شمال - جنوب – راه آهن بین شهرهای رشت و قزوین – در ایران برگزار شد.
آذربایجان همسایه ایران ناوگان نسبتا بزرگی در دریای خزر دارد که جمهوری بخشی از آن را حین تقسیم ناوگان خزر شوروی دریافت کرده است (آن وقت آذربایجان 30 درصد ناوهای ناوگان را دریافت کرد). بخش دیگر طی سال‌های استقلال آذربایجان به وجود آمد. آذربایجان توانست میراث نیروی دریایی شوروی را تقریباً بطور کامل حفظ کند. این امر به نیروی دریایی کشور اجازه داد پس از روسيه و ایران جای سوم را در دریای خزر احراز کند.
بندر باکو تا این اواخر محل اصلی استقرار نیروی دریایی آذربایجان بود. ستاد کل نیروی دریایی و دانشگاه نیروی دریایی آذربایجان هم در این شهر است. آذربایجان 25 ژوئن 2014 بجای پایگاه نظامی دریایی باکو پایگاه جدیدی برای نیروی دریایی خود در روستای پوتا افتتاح کرد. ساخت ناوهای جدید و مدرن سازی ناوهای قدیمی بین مقاصد نهاد دفاعی آذربایجان است.
قزاقستان در لحظه کسب استقلال رسماً نیروی دریایی نداشت و در اوایل سال‌های 1990 ناوهای روسيه حفاظت از نواحی نفت خیز آن را به عهده گرفتند. نظربایف رئیس‌جمهور قزاقستان فرمان تشکیل نیروی دریایی را امضا کرد و در 7 ماه می 2003 فرمان رئیس‌جمهور "پیرامون اقدام در جهت بهینه سازی ساختار نیروهای مسلح قزاقستان" امضا شد.
نظریه توسعه نیروی دریایی در قزاقستان طراحی و نیروهای اصلی تشکیل شد که تیپ های گارد ساحلی (تفنگداران دریایی)، توپخانه ساحلی، ناوگان خزر بین آنها بودند.  بندر آقتائو پایگاه اصلی نیروی دریایی و بندر بائوتینو پایگاه ثانوی بود. یعنی قزاقستان قصد دارد از حضور در دریای خزر نه تنها برای مصارف اقتصادی بلکه نظامی هم استفاده کند.
ترکمنستان پس از انحلال شوروی حین تقسیم ناوگان خزر از سهم خود (25%) به نفع روسيه منصرف شد. این کشور مدت طولانی همراه با روسيه از سرحدات دریایی خود حراست می‌کرد. ساخت نیروی دریایی ترکمنستان و پایگاه نیروی دریایی آن در سال 2009 آغاز شد. آن وقت هم دکترین دریایی ترکمنستان تأیید شد که موقعیت بیطرف کشور، عدم پیوستن آن به پیمان‌های نظامی و ممنوعیت استقرار پایگاههای نظامی خارجی در خاک کشور  را در بر داشت.  متعاقباً، حضور نظامی کشورهای بیگانه در ترکمنستان  منتفی است. ولی این امر از همکاری فعال ترکمنستان حین تشکیل ناوگان خود، هم با همسایگان (ایران و روسيه) و هم کشورهای خارج از منطقه (ایالات متحده و ترکیه)، جلوگیری نمی‌کند. ترکیه شریک اصلی ترکمنستان در بخش ساختمان نیروی دریایی است.
بند مربوط به ممنوعیت حضور پایگاههای نظامی کشورهای ثالث در سواحل دریای خزر باعث مي‌شود احتمال پیوستن کشورهای خارج از منطقه به اختلافات بالقوه در مورد منابع زیرزمینی دریا بطور محسوس کاهش یابد.
شرایط برای بروز درگیری نظامی بلندمدت در این منطقه هم مختل مي‌شود. اینجا آمریکا سرچشمه اصلی چالش‌های متوجه منافع ایران و روسيه است که هنوز در سال 1996 اعلام کرد منطقه دریای سیاه و دریای خزر حوزه منافع استراتژیک آن می‌باشد.
دریای خزر از نقطه نظر ژئوپلتیک می‌توانست دسترسی پنتاگن به آسیای مرکزی (همراه با ذخایر نفت و گاز آن)، استان‌های شمالی ایران و مناطق جنوبی روسيه را میسر کند. بنظر شوستوف (Shustov) صاحبنظر روس، استقرار نظامی در منطقه خزر برای ایالات متحده از نقطه نظر استراتژیک به اندازه حضور در افغانستان مفید است [11]. به همین دلیل ایالات متحده به راه انداختن همکاری با ساختارهای انتظامی مختلف برخی کشورهای ساحلی خزر پرداخته و سعی دارد نفوذ سیاسی خود در آنجا را تقویت کند.
ایالات متحده در وهله اول به سه کشور ساحلی شرکت کننده در برنامه "مشارکت در راه صلح" ناتو – آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان – توجه داشت. نمایندگان نهادهای سیاسی و نظامی آمریکا با نمایندگان آنها پیوسته مذاکرات سربسته دوجانبه برگزاری می‌کنند، و همزمان فعالیت شرکت‌های نظامی آمریکا و شرکای (اسرائیلی، ترکی و اروپایی) آنها متوجه بیرون راندن روسيه از بازار اسلحه و تجهیز نظامی فنی ارتش و ناوگان کشورهای ساحلی خزر می‌باشد.
ایالات متحده نتوانست به حضور نظامی بلندمدت در آذربایجان و ترکمنستان نایل شود اما با قزاقستان روابط نظامی سیاسی محکم‌تری برقرار شد. تعمیق آنها در شرایط آغاز وخامت شدید روابط آمریکا با روسيه از سال 2014 به بعد، از جمله در حوزه نظامی، بطور اخص مشهود بود.  روسيه در سال 2015 در مورد قطع ترانزیت محموله‌های آمریکا و ناتو از خاک خود تصمیم گرفت. 19 آوریل 2018 شرکت روسی "ولگا-دنپر" از ادامه همکاری با پیمان آتلانتیک شمالی در بخش انتقال محموله‌های نظامی منصرف شد. آن وقت ایالات متحده مذاکره با قزاقستان در مورد امکان استفاده از بنادر آن برای رساندن محموله‌های نظامی خود به افغانستان از طریق دریای خزر را فعال ساخت.
واقعیتی که ظاهراً با مسئله دریای خزر ارتباط نداشت – بازداشت ناگهانی دارایی صندوق ملی قزاقستان (22 میلیارد دلار) سپرده شده به بانک "Bnk of New York Mellon" در آخر سال 2017 طبق شکایت آناتولی استاتی (Anatoly Staty) تاجر گمنام مولداوی و شرکت وی از دولت قزاقستان - اتخاذ تصمیم مثبت قزاقستان به نفع آمریکا را تسریع کرد.
نورسلطان نظربایف که در ژانویه 2018 برای ملاقات با دونالد ترامپ رئیس‌جمهور آمریکا به واشنگتن سفر کرده بود توانست در مورد رفع انجماد به توافق برسد، ولی قزاقستان بلافاصله بعد از آن با استفاده نظامیان آمریکایی از بنادر خود در دریای خزر موافقت کرد. پارلمان قزاقستان در آوریل پروتکل تغییر موافقتنامه دوجانبه قزاقستان و آمریکا مورخ 20 ژوئن 2010 را تصویب کرد [12] اما در 5 ماه می 2018 نظربایف قانونی را امضا کرد که اجازه ترانزیت آمریکا به افغانستان از طریق قزاقستان را می‌داد و بنادر آقتائو و قوریق را وارد مسیر حمل می‌کرد [13].
دورنمای حضور ناوهای حامل محموله‌های نظامی آمریکا در دریای خزر؛ یعنی در نواحی مجاور سواحل روسيه، در مسکو امر فوق العاده نامطلوب تلقی شد که بطور مستقیم منافع دولتی روسيه را تهدید می‌کند. سرگئی لاوروف وزیر امور خارجه روسیه طی ملاقات وزرای امور خارجه کشورهای عضو سازمان پیمان امنیت جمعی در آلماتی در 11 ژوئن 2018 نگرانی‌های روسيه در مورد پیوستن قزاقستان به طراحی نظامی لجستیک ایالات متحده در خزر را به همتای قزاقستانی خود بیان کرد. منبع دیپلمات روس که نامش افشا نشد به روزنامه کمرسانت گفت "مسیر استفاده از بنادر دریای خزر از نقطه نظر اقتصادی و لجستیک توجیه شدنی نیست... آمریکایی‌ها برای حضور در خزر به این نیاز دارند، تا اینجا زیرساخت آنها نمایان شود" [14].
بخش مطبوعات سفارت قزاقستان در فدراسیون روسیه گزارش‌های رسانه‌ها و پرتال‌های اینترنتی روسيه در مورد استفاده نیروی دریایی آمریکا از بنادر قزاقستان در دریای خزر را "کذبیات بی اساس" نامیده و خاطر نشان کرد که مسئله ترانزیت آمریکا "به مساعی مشارک جامعه جهانی در جهت مساعدت به برقرار کردن ثبات در افغانستان ارتباط دارد" [15].
تصمیم‌های سال 2018 گروه پنج گانه خزر در جهت تبدیل دریای خزر به پهنه آبی سربسته برای کشورهای ثالث، امکان تحقق پروژه‌های پنتاگن در جهت استقرار در منطقه دریای خزر را دور کرده و نهاد نظامی آمریکایی را وادار کرد به ابتکارات دارای بعد کمتر چون امور مربوط به تدارک واحدهای ویژه در آذربایجان و قزاقستان توجه کند. اشکال نسبتاً پایدار همکاری نظامی سیاسی شکل گرفت در منطقه در دوران پس از شوروی هم مانعی سر راه مقاصد آمریکا و ناتو برای باز کردن جای پا در دریای خزر است.
روسيه و قزاقستان اعضای سازمان پیمان امنیت جمعی هستند که حفظ امنیت در منطقه دریای خزر هم بین مأموریت‌های آن قرار دارد. ترکمنستان (در رابطه با موقعیت بیطرف آن) و آذربایجان (ظاهراً در رابطه با نبود پیشرفت در حل در ناگورنو قره‌باغ) وارد این سازمان بين‌المللي نمی‌شوند ولی با آن در برخی جهات (خرید اسلحه، کشتی سازی، شرکت گزینشی در رزمایش‌ها، تعلیم نفرات نیروی دریایی آنها در آموزشگاههای روسيه و غیره) همکاری می‌کنند.
قزاقستان و روسيه به عنوان اعضای تمام عیار جامعه مشترک‌المنافع و ترکمنستان به عنوان عضو وابسته جامعه در ساختارهای ویژه امنیتی این سازمان بين‌المللي شرکت می‌کنند. همه کشورهای گروه پنج گانه خزر وارد سازمان بين‌المللي سازمان همکاری شانگهای می‌شوند که روسيه و قزاقستان اعضای تمام عیار آن هستند اما آذربایجان شریک گفتگو و ایران کشور ناظر است. ترکمنستان هم به عنوان مهمان دعوت شده در جلسات سازمان حضور می‌یابد. به این ترتیب، منطقه دریای خزر با اساس مطلق می‌تواند یکی از موارد همکاری سازمان پیمان امنیت جمعی، جامعه مشترک‌المنافع و سازمان همکاری شانگهای نامیده شود.
ضرورت واکنش جمعی به شدت یافتن تهدیدهای سنتی و غیر سنتی در پهنه دریای خزر، بروز درگیریهای نظامی در نزدیکی بلافاصله آن باعث شد مسئله ایجاد ساختار بین دولتین جدید مطرح شود که امور حفظ امنیت در منطقه دریای خزر بین مأموریت‌های آن خواهد بود. این مسئله در مذاکرات نمایندگان فرماندهی نیروی دریایی کشورهای ساحلی خزر در روزهای 5 تا 7 آوریل در سنت پطرزبورگ بررسی شد. ولی آنها تشکیل انجمن جدید بجای "گروه پنج گانه خزر" – سازمان غیر رسمی ولی نسبتاً مؤثر موجود - را زودرس تلقی کردند.
روشن است که هر کدام از 5 طرف تعامل سیاسی بين‌المللي در دریای خزر منافع و اولویت‌های خود را دارد که در هر مورد و همیشه یکسان نیست. به همین دلیل آنها در جستجوی اهرم‌های تداوم توازن ژئوپلتیک خواهند بود. ولی این امر مانعی برای نیل کشورهای ساحلی خزر به توافق بر اساس رعایت توازن منافع نیست. به پاس آن تشکیل مدل جدید تعامل بین دولتین در دریای خزر ادامه خواهد یافت که اجازه می‌دهد شیوه‌های دیپلماتیک با شیوه‌های نظامی سیاسی تأمین امنیت به شکل مناسب هماهنگ شود.

 
 
فهرست منابع مأخذ:
1. Overview of oil and natural gas in the Caspian Sea region. – U.S. Ener- gy Information Administration. August 26, 2013. URL: https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/regions_of_interest/Casp ian_Sea/caspian_sea.pdf (дата обращения: 27.08.2013).
2. قرارداد مربوط به اصول و پایه‌ها همکاری فدراسیون روسیه و جمهوری اسلامی ایران. 12 مارس 2001.
URL: http://www.kremlin.ru/supplement/3290
 3. د. مالیشوا، 2002. روسيه و منطقه خزر: مسائل توسعه امن. مسکو. انستیتوی اقتصاد جهانی و روابط بین‌المللی.
4.  اعلامیه رؤسای جمهور آذربایجان، جمهوری اسلامی ایران، جمهوری قزاقستان، فدراسیون روسیه و ترکمنستان، 29 سپتامبر 2014. تاریخ مراجعه به لینک 30/09/2014
URL: http://news.kremlin.ru/ref_notes/4754
5. کنوانسیون  رژیم حقوقی دریای خزر  ، 12 اوت 2018،  تاریخ مراجعه به لینک 02/09/2018
URL: http://news.kremlin.ru/ref_notes/4754
6. نظریه سیاست خارجی فدراسیون روسیه.  تاریخ مراجعه به لینک 01/12/2016
http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201612010045?index=1&ra ngeSize=1
7.  فرمان رئیس‌جمهور فدراسیون روسیه مورخ 20/07/2017، شماره 327، "پیرامون تأیید پایه‌های سیاست دولتی فدراسیون روسیه در بخش فعالیت دریایی نظامی تا سال 2030"، تاریخ مراجعه به لینک 04/05/2019
URL: http://www.kremlin.ru/acts/bank/42117
8. رزمایش‌های چند حوزه‌ای نیروی هوایی روسيه در خزر آغاز شد.
URL: http://armiya.az/ru/news/135175/На-Каспии-начались-многосферные- учения-военной-авиации-России
9. وزارت دفاع روسيه ویدئوی شلیک موشک به سوی مواضع "دولت اسلامی" از دریای خزر را منتشر کرد.  تاریخ مراجعه به لینک 07/10/2015
URL: https://russian.rt.com/article/121932
10. آ. زاکواسین. از آستراخان به داغستان: چرا ناوگان خزر محل استقرار خود را تغییر می‌دهد. تاریخ مراجعه به لینک 02/04/2018
https://russian.rt.com/russia/article/499196-kaspiiskaya-flotiliya-baza-dagestan
11. آ. شوستوف، پیرامون موقعیت دریای خزر دسیسه جدیدی شروع شد. "یورازیا اکسپرت"، 28/06/2018، تاریخ مراجعه به لینک 30/06/2018
URL: http://eurasia.expert/vokrug-statusa-kaspiya-razvernulas-novaya-intriga
12. موافقتنامه دولتین جمهوری قزاقستان و ایالات متحده آمریکا در مورد تأمین ترانزیت تجاری راه آهنی محموله ویژه از خاک قزاقستان در رابطه با شرکت ایالات متحده آمریکا در مساعی متوجه برقرار کردن ثبات و احیای جمهوری اسلامی افغانستان. تاریخ مراجعه به لینک 10/05/2019
URL: http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z100000300_
13. قانون تصویب پروتکل تغییر موافقتنامه دولتین جمهوری قزاقستان و دولت ایالات متحده آمریکا در مورد تأمین ترانزیت تجاری راه آهنی محموله ویژه از خاک قزاقستان در رابطه با شرکت ایالات متحده آمریکا در مساعی متوجه برقرار کردن ثبات و احیای جمهوری اسلامی افغانستان. تاریخ مراجعه به لینک 19/04/2018
URL: http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31081954
14. مسکو حرف دلش را به متحدان گفت. روزنامه کمرسانت، 11/06/2018، تاریخ مراجعه به لینک 12/06/2018
URL: https://www.kommersant.ru/doc/3656500
15. در خصوص گزارش‌های رسانه‌های روسيه در مورد استفاده نیروی دریایی آمریکا از بنادر قزاقستان در دریای خزر. 26/04/2018، تاریخ مراجعه به لینک 30/04/2018
URL: http://www.kazembassy.ru/rus/press_centr/novosti/?cid=0&rid=1744
 
 
کد مطلب: 3857