سیاست خارجی
سیاست های امنیتی و نظامی
جامعه و سیاست
اقتصاد و انرژی
سازمان های منطقه ای
تاریخ
فرهنگ و هنر


نسخه قابل چاپ

نسخه وب

داخلی » مقاله » سیاست خارجی

وبگردی ایراس

آسیای مرکزی؛ محمل سیاستگذاری خارجی نگاه به شرق

دکتر حسین مینایی، عضو جهاد دانشگاهی تهران

۱۹ مهر ۱۳۹۷ ساعت ۲۰:۴۰

مفروض اصلی مقاله حاضر این‌ است که آسیای مرکز از پتانسیل مطلوبی برای پیگیری سیاست خارجی نگاه به شرق ج.ا.ا برخوردار است و بنا به ویژگی‌های خاص این منطقه می­‌تواند محمل کارکردی سیاست خارجی نگاه به شرق برای ج.ا.ا باشد.



طی یک قرن گذشته نخبگان سیاسی ایران از جمله پیش­‌بینی­‌پذیرترین تصمیم‌گیران سیاسی جهان بوده­‌اند. پهلوی دوم منطق بازی بین­‌المللی خود را بر قاعده هرم کمونیسم­‌هراسی نهاده بود، بنابراین همه حرکات بازی وی در شطرنج جهانی قابل پیش­‌بینی بود. هرچند که شوروی سابق هیچ اقدام خصمانه­‌ای علیه پهلوی دوم انجام نداد و حتی در کودتای ۲۸ مرداد با گروگانگیری طلاهای ایران سقوط دولت دکتر مصدق را تسریع و از تداوم رژیم پهلوی حمایت نمود.



پس از پیروزی انقلاب بزرگ ملت ایران سیاست­های خصمانه امریکا علیه ج.ا ایران و وجود دشمنی دامنه­‌دار اسراییل غاصب علیه ج.ا.ا به یک واقعیت عینی و دامنه­‌دار تبدیل گردید. تحریم­های اولیه و ثانویه امریکا یک واقعیت است اما پیش­‌بینی­‌پذیری بازی نخبگان و تصمیم‌گیران سیاسی ج.ا.ا می­‌تواند یک تهدید علیه منافع حیاتی ایران اسلامی باشد. بنابراین تعویض قاعده و منطق بازی در رویارویی با یک قدرت جهانی یک ضرورت دفع تهدید است. تحول در سیاست خارجی نه شرقی نه غربی و استفاده از ابزارهای عملی شدن سیاست خارجی نگاه به شرق می‌تواند یکی از میدان‌های تغییر منطق بازی باشد. نمود تحول در سیاست خارجی جدید ج.ا.ا تغییر نگاه به کشورهای اسیای مرکزی با انتقال پتانسیل حمایتی و سیاستگذاری از خاورمیانه عربی به آسیای مرکزی است. چون سرمایه­‌گذاری همزمان در دومنطقه بزرگ با پیش‌­فرض عبور از تهدید عملا پرهزینه و فارغ از توانمندی‌های یک کشور میانه منطقه­‌ای است.



خاورمیانه عربی در سیاست منطقه ­ای ج.ا.ا

خروج یک­جانبه امریکا از برجام و آغاز موج جدید تحریم‌های امریکا علیه ج.ا.ا که مکمل تحریم‌های اولیه و ثانویه پیشین است، بیانگر آغاز یک وضعیت جدید در سیاست منطقه­‌ای و جهانی برای ج.ا.ا است. به نظر می­‌رسد وضعیت جدید در حوزه محیط منطقه­‌ای و جهانی برای ج.ا.ا، در میان چهار لایه ­(وضعیت عادی-وضعیت تهدید-وضعیت بحران-وضعیت جنگ)،«وضعیت تهدید» باشد.



در وضعیت تهدیدی کنونی، ج.ا.ا با روند تصاعدی هماهنگی کشورهای طرف معاملات تجاری با ج.ا.ا با تحریم‌های آمریکا مواجه است. حتی عراق برخوردار از کمک‌های مختلف اقتصادی و نظامی ج.ا.ا از روند پیوستن به تحریم‌های امریکا برکنار نمانده است. هریک از دولت‌های دارای کرسی نمایندگی در سازمان ملل و دارای روابط رسمی با امریکا از این قاعده برکنار نیست. این وضعیت در واقع سیاست خارجی ج.ا.ا در مواجهه با خاورمیانه عربی را با یک سوال بزرگ مواجه می­‌نماید و اینکه این منطقه به چه میزان از مطلوبیت برای سرمایه­‌گذاری حیثیتی و امنیتی و اقتصادی و نظامی برای ج.ا.ا برخوردار است. سوال مهم دیگر که پاسخ به آن معطوف به مقاله حاضر است این‌ست که سیاستگذاری بدیل و مطلوب برای ج.ا.ا در منطقه چیست؟



منطقه خاورمیانه عربی دارای ویژگی­‌های زیر است:



* به‌دلیل قرارگیری کشورهای بزرگی چون عربستان و عراق در آن مساله بزرگ تاریخی و ژئوپلیتیکی ایران است. سالهاست ج.ا.ا و عربستان در وضعیت جنگ نیابتی در منطقه هستند، عراق با ج.ا.ا نیز طولانی­‌ترین جنگ قرن ۲۰ را در پیشینه خود دارد و از پتانسیل تهدید ژئوپلیتیکی بالایی برخوردار است.



* به‌دلیل هم‌پیوندی جغرافیایی با اسراییل غاصب حوزه­ای ستیزآفرین برای ج.ا.ا است.



* خاورمیانه عربی اصولا حوزه نفوذ آمریکاست و منطقه­‌ای برای برای رویارویی و بروز جنگ نیابتی بین ج.ا.ا و امریکاست.



* ژئوپلیتیک این منطقه برای ج.ا.ا اساسا یک ژئوپالیتیک پرهزینه است، این منطقه تاکنون بخش اعظم درآمد چندصد میلیاردی پول نفت ایران را بلعیده است، از جنگ طولانی 8 ساله عراق تا جنگ با افراط‌گرایی اسلامی در سوریه و عراق البته به همت و صلابت و حمایت ج.ا.ا



* منطقه خاورمیانه عربی اساسا یک سازه ژئوپلیتیکی نیست و امکان هم‌گرایی سیاسی و اقتصادی و نظامی در سطح منطقه­‌ای و سیاست‌های جهانی برای آن متصور نیست.



* خاورمیانه عربی یک سازه اسلامی نیست بلکه سازه­‌ای برای رویارویی خونین قرائت­های متفاوت از اسلام است.



* خاورمیانه عربی از رشد تمدنی مطلوبی برخوردار نیست که امید به سرمایه­‌گذاری را افزون نماید بلکه یک منطقه متوقف در وضعیت جامعه­‌شناختی قومی-قبیله­‌ای است و خشونت­های خونین آن ماهیت عشیره‌ای قبیله­‌ای دارد. این وضعیت جامعه­‌شناختی هرگونه امکان سرمایه­‌گذاری را با یاس مواجه می­‌نماید.



* دولت­های این منطقه ضعیف و اغلب وابسته هستند، باستثنای عربستان که وابستگی خود را با احیا خوی امپراتوری عربی پوشش داده است. همچنین دولت مدرن در این منطقه هنوز شکل نگرفته و ستیزه و شکاف بین دولت و جامعه قبیله­‌ای ادامه دارد. بنابراین هیچ نهادی برای امکان گفتگو و یا طرف قرارداد برای سرمایه­‌گذاری مادی و معنوی در این منطقه متصور نیست.



جوامع این منطقه عقب­‌مانده و فاقد تشکیلات مدنی غیردولتی است، قبیله نیز کارکردهای حل مسئله خود را بخاطر رشد افراط گرایی اسلامی و غلبه اندیشه خلافت با ابزارهای غلبه مدرن از دست داده است. در چنین شرایطی آیا می­‌توان با تاکید بر آرمان­های اخلاقی و یا ایدئولوژیک به هم‌گرایی با منطقه خاورمیانه عربی پرداخت و منافع ملی ج.ا.ا را به رویارویی با انبوهی از مشکلات لاینحل ساختاری منطقه فرستاد؟



احتمالا پیگیری مطالبات و منافع ملی و تاکید بر آرمان‌های ایدئولوژیک و اخلاقی از زاویه و منطقه جغرافیایی دیگر می­‌تواند راه حلی جایگزین و البته موقت باشد.



در لایه «وضعیت عادی» هم‌گرایی با کشورهای ضعیف خاورمیانه عربی از مطلوبیت برخوردار است زیرا به توسعه نفوذ ج.ا.ا در این منطقه مدد می­‌رساند اما وقتی منطقه در وضعیت عادی نیست و در وضعیت «مرحله فوقانی تهدید» قرار گرفته، به نظر می­‌رسد باید به سیاست‌های بدیل و مطلوب پرداخت؛ سیاستی که به حفظ کشور و نظام موضوع تهدید مدد رساند.



آسیای مرکزی و سیاست خارجی نگاه به شرق ج.ا.ا

مفروض اصلی مقاله حاضر این‌ است که آسیای مرکز از پتانسیل مطلوبی برای پیگیری سیاست خارجی نگاه به شرق ج.ا.ا برخوردار است و بنا به ویژگی‌های خاص این منطقه می­‌تواند محمل کارکردی سیاست خارجی نگاه به شرق برای ج.ا.ا باشد.



ج.ا.ا را در وضعیت تهدید تصور نموده و این نظام مورد تهدید مخیر به انتخاب سیاست خارجی جدید است. طیفی از نخبگان سیاسی و مقامات عالی ج.ا.ا تحول در «سیاست خارجی نه شرقی نه غربی» بر اساس وضعیت جدید منطقه­‌ای و جهانی و «سیاست خارجی نگاه به شرق» را مطلوب می­‌دانند. همسایگی جغرافیایی و تمدنی، تحولات جهانی و ظهور قدرت‌های جدید مانند چین و هند و برخی هم‌گرایی‌های منطقه­‌ای بین روسیه و ایران موید وضعیت جدید است.



رهبر عالی ج.ا.ا با معدودی از رهبران جهان دیدار نموده و پوتین رییس جمهور روسیه از جمله این شخصیت‌های دیدارکننده با رهبر جمهوری اسلامی ایران است. ذکر این نکته برای تصویر اهمیت سیاست خارجی نگاه به شرق از دید نخبگان جمهوری اسلامی است.



در سیاست خارجی نگاه به شرق، چین و روسیه از اهمیتی بنیادین برخوردار هستند. اما از نظر جغرافیایی حدواسط ج.ا.ا و این دو قدرت مطرح جهانی طیفی از کشورها قرار گرفته­‌اند که در تقسیمات جهانی جدید به آسیای مرکزی نام­‌گذاری گردیده­‌اند. این کشورها بخشی از حوزه تمدنی ایران بزرگ هستند. حوزه تمدنی ایران بزرگ دارای سه ضلع است. یک ضلع آن در منطقه بین‌­النهرین که پایتخت ایران دوران ساسانی در آنجا بوده(عراق فعلی و مجموعه اثار فرهنگی تیسفون)، ضلع دوم این حوزه تمدنی در منطقه آسیای مرکزی در کشورهای تاجیکستان و قرقیزستان و ضلع سوم این حوزه تمدنی در شمال شبه­‌قاره هند و منطقه کشمیر حائل بین هند و پاکستان و افغانستان.



در سیاست نگاه به شرق بر اهمیت منطقه آسیای مرکزی به عنوان منطقه واسط بین ج.ا.ا و دو قدرت بزرگ شرق شامل روسیه و چین تاکید می‌گردد.



منطقه آسیای میانه دارای ویژگی‌های حائز اهمیت زیر است:



* آسیای مرکزی یک سازه ژئوپلیتیکی است و پتانسیل هم‌گرایی در سیاست‌های اقتصادی و فرهنگی و نظامی در حوزه منطقه­‌ای و جهانی را داراست.



* آسیای مرکزی حاشیه امنیتی روسیه و روزگاری بخشی از امپراتوری کشور شوراها بوده است و هم‌گرایی استراتژیک ایران و روسیه اهمیت این منطقه حایل را افزون می­‌کند.



* آسیای مرکزی به علت پیوند امنیتی با روسیه از نفوذ آمریکا در این منطقه مصون است و لذا منطقه رویارویی امریکا و ایران نیست.



* آسیای مرکزی بخشی از حوزه تمدنی ایران بزرگ است. گویش میلیون‌ها نفر از مردم منطقه به زبان سره فارسی و دین بخش اعظم مردم منطقه اسلام است.



* در خلا نفوذ ج.ا.ا در منطقه آسیای مرکزی، اسراییل با دلایل فنی و انسان­‌دوستانه در حال نفوذ و ایجاد مشروعیت برای رژیم صهیونیستی در منطقه است.



* منطقه آسیای مرکزی در وضعیت هم فرصت و هم تهدید برای ج.ا.ا است و گذار از این وضعیت و تبدیل این منطقه به فرصت برای ایران اسلامی یک ضرورت است.



* کشورهای آسیای مرکزی از اعضای اصلی پیمان مهم شانگهای هستند. این پیمان بستر ظهور قدرت‌های جهانی جدید است و عضویت چین و روسیه در آن مبین اهمیت این پیمان است.تجزیه



تحلیل محیط تحقیق


هر مدل سیاستگذاری خارجی باید از «منطق درونی» و «انسجام ساختاری» و «قابلیت اجرایی» و رعایت قاعده «سود/زیان(Benefit/cost)» برخوردار باشد.



منطقه خاورمیانه عربی از مطلوبیت سرمایه­‌گذاری میانی برخوردار است، یعنی ج.ا.ا سیاستگذاری خود در این منطقه را باید به نحوی اجرایی نماید که این منطقه از وضعیت تهدید امنیتی به بحران امنیتی تبدیل نگردد. به علاوه تغییرات زیست­‌محیطی، بحران آب، ریزگردها و مشکلات مرزی ناظر بر پایداری تهدید در این منطقه برای ج.ا.ا است. تاکید بر سیاستگذاری هم‌گرایی فرهنگی در این منطقه که هزینه امنیتی و اقتصادی ایجاد ننماید برای ج.ا.ا از مطلوبیت برخوردار است. بنابراین انتقال سرمایه­‌گذاری اقتصادی و ایجاد پیوندهای امنیتی و نظامی با کشورهای آسیای مرکزی می‌تواند مورد توجه ج.ا.ا باشد.



به نظر می­‌رسد در وضعیت جدید جهانی برای عملی شدن سیاست خارجی نگاه به شرق ملاحظات مربوط به آسیای مرکزی باید مورد توجه سیاست‌گذاران و تصمیم‌سازان سیاست خارجی ج.ا.ا قرار گیرد. میلیون‌ها نفر از مردمان این منطقه از شاخ زرین در بسفر و داردانل تا تاجیکستان تماما فارس، به زبان سره فارسی سخن می­‌گویند. این منطقه بخشی از ساختار تمدن تاریخی ایران کهن است و امپراتوری پارت‌ها دارای خاستگاه جغرافیایی و قومی منطقه آسیای میانه است. نکته دیگر پرآب بودن این منطقه و وجود رودخانه‌های پرآب در تاجیکستان است. این وضعیت طبیعی جاذبه مطلوبی برای رقبا و دشمنان منطقه­‌ای ج.ا.ا همچون اسراییل غاصب و عربستان برای نفوذ در منطقه است. از سوی دیگر بخش اعظم ملت‌های این منطقه مسلمان و دارای اشتراک دینی با ایران اسلامی هستند. این منطقه نقطه حایل و اتصال ایران به روسیه و چین است و اهمیت ژئوپلیتیکی منطقه با سیاست خارجی نگاه به شرق برجسته میگردد.



نکته مهم دیگر عضویت کشورهای منطقه در پیمان شانگهای است. این پیمان نقطه عزیمت برای جهش کشورهای عضو به بازیگران موثر و قدرتمند جهانی است. ج.ا.ا با سیاست نگاه به شرق می‌تواند ایران را به یک پایلوت موفق از مدل حکومت جمهوری اسلامی تبدیل نماید. رونق اقتصادی، تقلیل فساد و رانت، ایجاد اشتغال و توسعه صنعت کشاورزی و پتروشیمی و رضایت‌مندی جامعه و روابط حسنه حکومت و ملت میتواند مدلی موفق و قابل صدور از جمهوری اسلامی را به نمایش بگذارد.



نتیجه ­گیری و پیشنهاد

نتیجه­‌گیری مهم گزارش راهبردی حاضر، تقویت سیاست خارجی نگاه به شرق با تاکید بر اهمیت کشورهای آسیای مرکزی است. نقطه عزیمت این سیاست نیز دیپلماسی فرهنگی و بهره­‌گیری از پیوندهای تاریخی، ملی و دینی است. سپس تبادل استاد و دانشجو و احیا جاده ابریشم و توسعه مناسبات اقتصادی و امنیتی است.



پیشنهادها:



* ج.ا.ا پیگیرانه موانع عضویت در پیمان شانگهای را رفع نماید.



* وزارت خارجه جمهوری اسلامی با تشکیل کارگروه ویژه موانع توسعه همکاری با کشورهای آسیای مرکز را بررسی و رفع کند.



* با معاضدت وزارت فرهنگ و سازمان میراث فرهنگی، مناسبات فرهنگی و صنعت توریسم بین ج.ا.ا و کشورهای آسیای مرکزی توسعه یابد.



* با تدبیر اتاق بازرگانی و وزارتخانه­‌های صنعت و اقتصاد، مناسبات اقتصادی بین طرفین گسترش یابد.



* وزارت آموزش عالی تبادل استاد و دانشجو بین ج.ا.ا و کشورهای آسیای مرکزی را سیاستگذاری و اجرا نماید.



* گسترش همکاری‌های نظامی با کشورهای موصوف از تبادل استاد و دانشجو در دانشگاههای نظامی آغاز گردد. مثلا افسران ارشد این کشورها در دوره دافوس ارتش ج.ا.ا پذیرش گردند.







منبع: مرکز بررسی های استراتژیک ریاست جمهوری