بهرام امیراحمدیان

گردشگری بین ایران و روسیه

مقاله ایراس
تاریخ انتشار : شنبه ۲۶ خرداد ۱۳۹۷ ساعت ۰۸:۳۳
Share/Save/Bookmark
 
روسیه از دید ایرانیان کشوری بزرگ و در عین حال شگفت انگیز جلوه گری می کند. هنگامی که نام روسیه شنیده می شود ایرانیان از سه منظر آن را در پیش خود مجسم می کنند: سرزمینی بزرگ، مردمانی جدی و خشن و کشورری رازآلود. در عین حال تعداد زیادی از مردم ایران از روی کنجکاوی علاقه مند هستند به روسیه سفر کنند ولی در پیش روی آنان دشواری‌هایی وجود دارد: زبان روسی و کشوری تحت کنترل.
 

روسیه از دید ایرانیان کشوری بزرگ و در عین حال شگفت انگیز جلوه گری می کند. هنگامی که نام روسیه شنیده می شود ایرانیان از سه منظر آن را در پیش خود مجسم می کنند: سرزمینی بزرگ، مردمانی جدی و خشن و کشورری رازآلود. در عین حال تعداد زیادی از مردم ایران از روی کنجکاوی علاقه مند هستند به روسیه سفر کنند ولی در پیش روی آنان دشواری‌هایی وجود دارد: زبان روسی و کشوری تحت کنترل.  
 
گردشگری
صنعت گردشگری و فعالیتهای مرتبط با آن، یکی از حوزه هایی است که می تواند پیشران رشد اقتصادی باشد. بررسی ها نشان می دهد علی رغم وجود ظرفیتها و جاذبه های فراوان گردشگری در ایران، بخش گردشگری کشور در مقایسه با کشورهایی مانند ترکیه، مالزی، مصر و امارات هنوز نتوانسته است سهم قابل توجهی در رشد اقتصادی و اشتغال داشته باشد. توسعه بخش گردشگری می تواند تقاضا برای انواع خدمات مانند حمل و نقل، خدمات هتل و رستوران، خرده فروشی، صنایع دستی و نظایر آن ایجاد کند. کشور ایران به دلیل برخورداری از جاذبه های مناسب تاریخی، فرهنگی، طبیعی و ورزشی و هم چنین به دلیل برخورداری از زیر ساختهای مناسب خدمات درمانی و بیمارستانی، بطور بالقوه می تواند یکی از کشورهای گردشگر پذیر منطقه باشد. با توجه به ظرفیتهای فراوان موجود در ایران، با توسعه زیرساختهای لازم به ویژه در زمینه زیرساختهای حمل و نقل، هتلداری، خدمات مالی و نظایر آن، امکان فعال کردن صنعت گردشگری به ویژه در زمینه گردشگری سلامت، گردشگری طبیعی و گردشگری فرهنگی فراهم خواهد شد.
 
بیکاری در این روزها به یکی از معضلات مهم اقتصاد جمهوری اسلامی ایران تبدیل شده و دولت در تلاش است تا با ارائه راهکارهایی به مقابله با این معضل بپردازد. طبق آخرین آمار ارائه شده توسط مرکز آمار ایران نرخ بیکاری در تابستان سال جاری با کاهشی 0/9درصدی نسبت به فصل بهار، به 11/7 درصد رسیده است اما این نرخ با هدف برنامه ششم توسعه که همانا رسیدن به نرخ بیکاری 8/6 درصدی است فاصله بسیاری دارد. از طرفی روز به روز بر تعداد جمعیت آماده به کار نیز افزوده می شود و باید طرح های دولت به گونه ای باشند که علاوه بر ایجاد اشتغال برای بیکاران کنونی، برای این جمعیت نیز شغل ایجاد کنند.
 
یکی از این راهکارها می تواند توجه به بخش گردشگری باشد. راهکاری که رئیس دولت یازدهم در تبلیغات انتخاباتی خود در سال ۹۲ به آن اشاره کرد. حسن روحانی در ۱۵ خرداد سال ۹۲ اعلام کرد که در ایران سه میلیون و ۲۰۰ هزار بیکار وجود دارد که اگر تنها ۱۰ میلیون گردشگر وارد کشور شود، بیش از 13/3 دلار درآمد ارزی و ۴ میلیون اشتغال ایجاد می شود، یعنی با یک حرکت صحیح در یک مسئله اقتصادی و اجتماعی می‌توان بیکاری را تا حدود زیادی حل کرد.
 
مطابق با آمارهایی که رئیس کل بانک مرکزی با استناد به گزارش های بین المللی در نشست هم اندیشی بررسی راهکارهای اجرایی سیاست های ابلاغی برنامه ششم توسعه با موضوع «میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری» در مورخه ۲۹ مرداد ۱۳۹۴ ارائه نمود به ازای هر ۶ نفر گردشگر خارجی که وارد کشور شود، یک شغل و به ازای هر ۲۵ گردشگر داخلی نیز یک شغل ایجاد می شود.
 
بر اساس آخرین آمار اعلام شده توسط معاونت گردشگری ایران، در ۵ ماهه نخست سال ۹۶ حدود ۲ میلیون و ۱۵۹ هزار و ۸۸۲ نفر گردشگر وارد کشور شده اند که این تعداد در مقایسه با مدت مشابه سال قبل ۱٫۱ درصد کاهش داشته است. از طرفی در همین مدت تعداد گردشگران خروجی ۳ میلیون و ۴۷۴ هزار و ۶۹۲ نفر بوده که این تعداد نسبت به مدت مشابه سال قبل ۲۰٫۹ درصد رشد داشته است. با توجه به این آمار می توان گفت تراز گردشگری ورودی و خروجی کشور منفی است. این منفی بودن تراز تنها مربوط به ۵ ماهه نخست سال 1396 نیست بلکه در سال 1395 نیز مطابق با آمار، تراز منفی بوده است. از زمان سر و کار آمدن دولت تدبیر و امید، تنها یک بار در این مدت تراز مثبت بوده است و آن هم در تابستان 1393 و با اختلاف بسیار جزئی تعداد گردشگران ورودی از خروجی بیشتر بوده است.
 
در رتبه بندی ملیت گردشگران ورودی به ایران، از میان 2159882 نفر گردشگر ورودی به ایران در پنج ماهه سال 1396، تعداد 7858 نفر گردشگر از روسیه وارد ایران شده اند که نسبت به مدت مشابه در سال قبل (8502 نفر) حدود 7/6 درصد کاهش نشان می دهد. گردشگران روسی در سال 1396، سهمی برابر 0/36 درصد از کل گردشگران ورودی به ایران داشته اند. این سهم در سال 1395 برابر 0/39 درصد بوده است.
 
در پنج ماهه سال 1396 از میان گردشگرانی خروجی از ایران تعدا 50871 نفر مقصد اولشان روسیه بوده است که سهمی برابر 1/5 درصد از کل گردشگران خروجی داشته اند. تعداد گردشگرانی که مقصد نخست آنها روسیه بوده رتبه 10 را در میان کل گرشگرانی که مقصد اولشان کشور های دیگر بوده بخود اختصاص داده اند. در حالی که تعداد گردشگران روسی ورودی به ایران رتبه 17 را در بین گردشگران ورودی به ایران را تشکیل داده اند.
 
به گزارش مرور نیوز، مهدی سنایی سفیر جمهوری اسلامی ایران در مسکو در دیدار اعضای انجمن اسلامی دانشجویان ایرانی در مسکودر آبان ماه 1396 با اشاره به تحول و دگرگونی کیفی و متحوایی روابط ایران و روسیه در سال‌های اخیر، افزایش سطح و تعداد تبادلات هیات‌های دو کشور در حوزه‌های مختلف را نمونه‌ای از این توسعه روابط بین ایران و روسیه دانست. هر دو طرف در حجم و سطحی بالاتر به کشورهای یکدیگر تردد می‌کنند. 3 سفر رئیس جمهوری اسلامی ایران و 2 سفر رئیس جمهور روسیه به جمهوری اسلامی ایران طی سه سال گذشته و نیز 10 دیدار روسای جمهور دو کشور طی چهار سال گذشته بیانگر همین واقعیت است.
 
دیگر خصوصیت روابط ایران و روسیه فعال بودن تمامی بخش‌هاست که این امر این روابط را با روابط موجود بین دیگر کشورها متمایز می‌کند.
 
مبادلات تجاری دو کشور در سال گذشته 70 درصد نسبت به سال قبل رشد داشته است. در شش ماهه اول امسال میزان صادرات ایران به روسیه 38 درصد رشد داشته است و قطعا میزان حجم مبادلات تا آخر سال نسبت به سال گذشته باز هم رشد خواهد داشت. ما معتقدیم که میزان این مبادلات می‌بایست به سطح 10 میلیارد دلار در سال برسد که با توجه به اقدامات انجام شده به خصوص در حوزه های انرژی امیدواریم این رقم در سال‌های آینده محقق شود.
 
از دیگر حوزه ها در خصوص گردشگری تعداد توریست‌های دو کشور از ده هزار گردشگر در سال به نزدیک 100 هزار گردشگر در سال رسیده است که البته میزان بهرمندی کشورها در این زمینه به ظرفیت و زیرساختارهای هر کشور بستگی دارد.
 
آسیب شناسی
سازمان میراث فرهنگی، در 27 خرداد برای آسیب شناسی گردشگری بین ایران و روسیه در نشست فعالان بازار گردشگری روسیه که با حضور رئیس، معاون گردشگری، رئیس جامعه تورگردانان ایران و رؤسا و نمایندگان دفاتر خدمات گردشگری فعال در حوزه کشور روسیه برگزار شد، به آسیب شناسی روابط گردشگری دو کشور پرداختند. رئیس سازمان گردشگری بیان کرد که برگزاری این جلسات را اقدامات عملیاتی و اجرایی در پی خواهد داشت. ناموفق بودن ایران در جذب گردشگر از کشورهایی که ارتباط سیاسی خوبی با آنها دارد موضوعی است که باید به‌طور جدی مورد بررسی و پیگیری قرار گیرد.
 
رئیس‌جمهوری در ایام نوروز درباره این موضوع صحبت کردند که چرا جریان گردشگری کشور با کشورهای روسیه، ترکیه، گرجستان و ... یک‌طرفه است و سازمان میراث‌ فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری و فعالان این بخش چه برنامه‌ای برای برقراری توازن گردشگر بین این کشورها و ایران دارند. بنا به نظر رئیس سازمان میراث فرهنگی، آسیب‌شناسی موارد مرتبط با بازار گردشگری روسیه از اقدامات مهمی و اولویت‌داری است که باید در دستور کار قرار بگیرد. روسیه یک حوزه مهم برای گردشگری ایران است و باید سهم مشخصی از این بازار وسیع داشته باشد.
 
راه‌اندازی کمپین، حضور جدی‌تر در نمایشگاه‌ها، برگزاری دوره‌های آموزشی برای راهنمایان گردشگری، آموزش راهنمایان گردشگری مسلط به زبان روسی، ترجمه و انتشار اطلاعات مربوط به جاذبه‌های متنوع کشور به ‌زبان روسی و تعدیل هزینه سفر از مهم‌ترین اقداماتی هستند که برای به‌دست آوردن سهم مناسبی از بازارهای گردشگری روسیه در دستورکار سازمان میراث ‌فرهنگی قرار دارند؛ اما همکاری بخش‌خصوصی در اجرا و عملیاتی کردن این برنامه‌ها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
 
باید اقدامات و تمهیدات لازم با هدف توازن‌بخشی ورودی و خروجی گردشگر بین ایران با روسیه انجام شود و این امر مهم بدون مشارکت بخش‌خصوصی محقق نمی‌شود. سازمان میراث ‌فرهنگی، صنایع‌ دستی و گردشگری از فعالان بخش خصوصی که در این راستا حرکت می‌کنند حمایت و خود این سازمان هم اقدامات عملیاتی و اجرایی را با جدیت پیگیری می‌کند. استفاده از فرصت برگزاری جام جهانی فوتبال در روسیه موضوع دیگری است که باید به آن توجه کرد. باید امکانات و ظرفیت‌های موجود را برای استفاده بهینه از این فرصت به‌ کار گرفته شود.هر آژانسی که در بخش خروجی فعال است باید برای ورود گردشگر از روسیه به ایران نیز فعالیت کند و برنامه داشته باشد.
 
پیگیری فرایند لغو روادید گروهی بین ایران و روسیه
روسیه یکی از کشورهایی است که در فهرست کشورهای هدف‌ گردشگری ایران قرار دارد. در سه سال اخیر جریان توسعه گردشگری بین ایران و روسیه به‌عنوان یکی از موضوعات مهم در تعاملات بین دو کشور مطرح شده است.امضای برنامه اقدام مشترک با رئیس آژانس فدرال گردشگری روسیه و برگزاری جلسات برای اجرایی کردن این برنامه مشترک از اقدامات مهمی است که برای توسعه گردشگری بین دو کشور انجام شده است. این جلسات در نهایت به عزم برای لغو روادید گروهی بین ایران و روسیه منجر شد، اما طی فرایند اجرای لغو روادید در کشور روسیه زمان‌بَر است.
 
با رایزنی‌هایی که سازمان میراث فرهنگی با سفارت ایران در روسیه داشته، ملاقات با مدیر اجرایی انجمن تورگردانان روسیه انجام شد و در این ملاقات مقرر شد تورگردانان روسی، اکتبر 2017، برای آشنایی با ظرفیت‌ها و جاذبه‌های ایران به ایران سفر کنند. میزبان تورگردانان روس، جامعه تورگردانان ایران است و سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری نقش حامی را برعهده دارد.
 
برای ورود به بازار مهم روسیه به یک سرمایه‌گذاری اولیه برای تبلیغات و معرفی ایران نیاز داریم که باید دولت برعهده بگیرد. همچنین تعدیل کردن نرخ بسته سفر از موضوعات مهم دیگری است که باید پیگیری شود، چراکه درحال‌حاضر 45 تا 50 درصد هزینه سفر به ایران مربوط به هتل است.
 
جاذبه های گردشگری ایران برای روسیه در می توان در سه گروه آثار باستانی، تاریخی و معماری (پرسپولیس، طاق بستان، میدان نقش جهان، آرامگاه حافظ و سعدی، بازارهای تبریز و شیراز و تهران)، مناطق طبیعی و سواحل آفتابی خلیج فارس (از جمله جزیره کیش حتی در دوره سرما)، سواحل دریای خزر و ژئوپارکهای ایران از جمله کویر و جزیره قشم، شهرهای بزرگ و تاریخی، از جمله شیراز، اصفهان، مشهد، تبریز و تهران برشمرد.
 
جاذبه های گردشگری روسیه برای ایرانیان در گام نخست شهرهای مسکو (مجموعه کاخ کرملین و بویژه میدان سرخ و جاذه های شهری مهم آن از جمله موزه ها و کاخها، سنت پترزبورگ (جاذبه های تاریخی شهر از جمله موزه ارمیتاژ، کاخهای تزارها)، قازان (مساجد قازان و کرملین آن)، ولگاگراد (موزه جنگ) و یکاترینوبورگ و در گام بعد شهرهای ماخاچکالا، آستراخان، دربند و ولادی قفقاز است. جاذبه های تاریخی روسیه از جمله قلعه دربند مورد علاقه ایرانیان است. در شهر ماخاچکالا، دربند، ولادی قفقاز، آستاراخان (سرای ایرانیان) دارای مکانهایی تاریخی مانند قلعه، مسجد، کاروانسرا، کنسولگری و نظایر آن بوده اند. 
 
با وجودي كه ايران و روسيه خود را به عنوان دو كشور همسايه (بدون مرز زميني) ميدانند و ميبايست براي ارتباط از امكانات موجود زميني (راه زميني از طريق جمهوري آذربايجان در مرز با داغستان)، درياي خزر و راههاي هوايي بهره مي گرفتند، متاسفانه اين امكانات به اندازه كافي مورد ملاحظه قرار نگرفته است. از آغاز درگيري چچن ها با دولت مركزي روسيه در اواسط دهه 1390، راه زمينی ايران از قلمرو جمهوري آذربايجان سپس مرز زميني در نزديكي شهر تاريخي دربند در ساحل غربي درياي خزر در مرز فدراسيون روسيه با جمهوري آذربايجان، بروي مسافران و كاميونهاي باري ايران بسته شده است. به همين سبب كالاهاي صادراتي ايران به روسيه به ويژه ميوه و تره بار با كاميونهاي غير ايراني به نام تركها يا آذري‌هاي جمهوري آذربايجان از اين گذرگاه عبور مي كردند. اين اقدامات سبب افزايش قيمت تمام شده كالاي ايراني به روسيه و در نهايت منجر به از دست رفتن بازارها در رقابت با تركها و آذري‌ها شده است. چندين بار از روسها خواسته شده اين مرز را به روي كاميون هاي ايراني باز كنند. آنها قول همكاري داده اند ولي هيچگاه عمل نكرده اند.
 
* ايران با روسيه ارتباط هوايي دارد. متاسفانه از آغاز گشايش خطوط هوايي بين دو كشور، تنها يك خط پروازي بين تهران و روسيه آن هم «تهران-مسكو» برقرار است كه از دوره شوروي تا كنون ثابت مانده است. در حالي كه تركيه در همسايگي ايران خطوط متعدد پروازي به شهرهاي مختلف روسيه در بخش اروپايي و آسيايي آن دارد.
 
* مبادلات تجاري بين ايران-روسيه در حجم زياد از طريق درياي خزر بين بنادر ايراني و روسي انجام مي گيرد ولي اين مبادلات تنها شامل كشتي هاي باري است و فاقد خطوط كشتيراني مسافري است.
 
جمع بندی
- مساله ویزای روسی برای ایرانیان کماکان یک مسال اساسی در توسعه توریسم است. مادامی که مساله تسهیل صدور ویزا انجام نشود صنعت گردشگری به ویژه تعداد گردشگرانی ایرانی به روسیه توسعه قابل توجهی نخواهد داشت، حال آنکه ظرفیت تقاضا برای سفر به روسیه بیش از تعدادی است که در این سالها به روسیه سفر کرده اند.
 
- ایجاد فضای فرهنگی لازم در رسانه های روسیه برای شناخت ظرفیتهای گردشگری و جاذبه‌های توریستی ایران می توان در افزایش تعداد گردشگران روسی به ایران تاثیری مثبت داشته باشد. تعداد گردشگران روسی بازدید کننده از ایران در سالهای اخیر نسبت به تعداد گردشگران ایرانی از روسیه بیش از ده برابر کمتر است. سهم پایین گردشگری روسیه از ایران موازنه صنعت گردشگران ورودی و خروجی بین ایران و روسیه را نامتعادل ساخته است، در حالی که ظرفیتهای مناسبی در ایران برای گردشگران خارجی ایجاد شده است و سرمایه گذاری هایی در ظرفیت هتل‌ها و مهمانخانه‌ها برای جذب گردشگر امکانات مناسبی فراهم شده است.
 
- در خواست جدي از دولت روسيه براي بازگشايي مرز زميني دربند به روي ايرانيان در حداقل زمان براي تسهيل گردشگری و توسعه تجارت خارجی ايران و روسيه
 
- برنامه ريزي براي جلب توريستهاي روسيه در فصل توريستي آينده با ايجاد تسهيلات تشويقي و لغو رواديد (حتي يكجانبه همانند مورد جمهوري آذربايجان)
 
- جديت در ايجاد خطوط پروازي بين شيراز، اصفهان، كيش، قشم با شهرهاي مسكو، سنت پترزبورگ، آستاراخان، نووسيبيرسك.
 
- برقراري كشتيراني مسافري در درياي خزر بين بندر انزلي و آستراخان يا ماخاچكالا در داغستان
 
 
منابع
1. حمید آذرمند، پیشران های رشد اقتصادی در اقتصاد ایران، ماهنامه آینده نگر، شماره شصت و پنجم، آبان ماه 1396، ص 27
 
2. وضعیت گردشگری ایران در نیمه نخست ۱۳۹۶، سایت توریزم ادوایزر، 7 آبان 1396، قابل دسترس در: http://tourismadviser.com
 
3. منتخب آمارهای گردشگران بین المللی ایران در پنج ماهه نخست 1396، معاونت گردشگری، دفتر برنامه ریزی و حمایت از توسعه گردشگری، شهریور 1396
 
4. افزایش 10 برابری تعداد گردشگر بین ایران و روسیه، سایت مرور نیوز، گروه اقتصادی، 21مصاحبه با سفیر ایران در روسیه،  آبان 1396
 
5. «باید سهم مشخصی از بازار گردشگری روسیه داشته باشیم»، سایت خبرگزاری ایرنا، 27 خرداد 1396
 
6. آنکف، ویتالی. «روس ها و ایرانی ها به دیدن یکدیگر می روند»، سایت فارسی اسپوتنیک، 21/7/2017
 
 
 
نویسنده: دکتر بهرام امیراحمدیان، استاد دانشگاه تهران و عضو شورای علمی موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس)
 
 
 
 
کد مطلب: 3650
مولف : دکتر بهرام امیراحمدیان