احسان رسولی نژاد

شناخت حوزه گاز در اقتصاد انرژي فدراسيون روسيه

مقاله ایراس
تاریخ انتشار : پنجشنبه ۱۳ ارديبهشت ۱۳۹۷ ساعت ۱۹:۴۴
Share/Save/Bookmark
 
در اين نوشتار سعي خواهد شد تا نخست بخش مصرف انرژي در اقتصاد روسيه براساس انواع انرژي (تجديد شونده و غير تجديد شونده) ارايه شود و سپس با ابعاد مختلف حوزه گاز به عنوان يکی از انواع انرژی های غير تجديد شونده در اقتصاد روسيه آشنا شويم.
 

انرژي يکي از مهمترين حوزه هاي اقتصاد روسيه مي باشد. اهميت انرژی در اقتصاد اين کشور به ميزانی است که معمولا از اقتصاد روسيه به اقتصادي انرژي محور (энерго-ориентированная экономика) ياد مي شود. دليل اين امر آن است که نخست صنعت انرژي يکي از  مهمترين اجزاي توليد ملي روسيه بوده و ارزش پولي توليد ناخالص داخلي اين کشور همبستگي مثبت با کارايي و خروجي صنعت انرژي در اين کشور دارد، دوم آنکه درآمد مستقيم و غير مستقيم حاصل از صادرات بخش انرژي قلم اصلي تامين بودجه ي دولت روسيه به حساب مي آيد (Sabitova and Shavaleyeva, 2015)، سوم آنکه حوزه اصلي سرمايه گذاري مستقيم خارجي در روسيه بخش انرژی بودهو چهارم آنکه درآمد حاصله از صادرات انرژي تامين کننده وجوه صندوق ذخيره ارزي و صندوق رفاه ملي روسيه مي باشد. پنجمين دليل آن است که انرژی برای اقتصاد روسيه يک عامل راهبردي است و مقوله انرژی عامل اعمال اراده و قدرت روسيه بر ديگر کشورهای منطقه و جهان به حساب می آيد. ذکر اين نکته لازم است که منظور ما از انرژي در اقتصاد روسيه، انرژي هاي غير تجديد شونده (Невозобновляемые источники энергии) يا فسيلي مي باشند. در اين نوشتار سعي خواهد شد تا نخست بخش مصرف انرژي در اقتصاد روسيه براساس انواع انرژي (تجديد شونده و غير تجديد شونده) ارايه شود و سپس با ابعاد مختلف حوزه گاز به عنوان يکی از انواع انرژی های غير تجديد شونده در اقتصاد روسيه آشنا شويم.
 
مصرف انرژي در روسيه
پس از فروپاشي شوروي، اصلاحات اقتصادي بوريس يلسين در بخش هاي مختلف علي الخصوص در بخش انرژي نتوانست با وجود رکود اقتصادي بوجود آمده کارامد باشد و از اين لحاظ تا دوره پسا آنفلولانزاي روسيه (بحران روبل سال 1997-1998 ميلادي) شاهد کاهش مصرف انرژي مي باشيم. اما دوره شکوفايي اقتصادي روسيه از اوايل دهه 2000 ميلادي مانعي بر سر کاهش مصرف انرژي در اين کشور شد و تا پايان سال 2016 ميلادي با وجود شوک هاي برونزاي مختلف  مصرف انرژي در اين کشور شاهد افت يا رشد ناگهاني نبوده و از لحاظ مقدار طي حدود 16 سال بين 600 تا 700 معادل ميليون تن نفت مصرف انرژي داشته است.
 
شکل 1. روند مصرف انرژي در روسيه، 1991-2016 ميلادي

منبع: وزارت انرژي روسيه
 

اگر جزيي تر انواع انرژي هاي مصرف شده در روسيه را مورد توجه قرار دهيم  (جدول 1) متوجه ميشويم که سهم مصرف گاز طبيعي در اين کشور طي دو سال 2015 و 2016 ميلادي  از ساير انواع انرژي همانند نفت خام، انرژي هسته اي،  زغال سنگ، برق توليدي از محل آب و انرزي هاي تجديد شونده بيشتر بوده است. با مشاهده آمار کشورهای ديگر متوجه مي شويم که چنين الگوي مصرفي در کشور ايران نيز وجود دارد. اما کشورهايي همانند امريکا و آلمان و عربستان در سبد مصرف انرژي خود، نفت خام را در رتبه اول داشته و پس از آن گاز طبيعي در رتبه دوم قرار گرفته است. اما در چين که لقب کارخانه جهان را به خود اختصاص داده است، مصرف زغال سنگ بيشترين سهم را در سبد مصرف انرژي اين کشور داشته است. بنابراين تقريبا مي توان گفت که روسيه ترکيب مصرف انرژي خاص خود را داشته و نه شبيه به کشورهاي پيشرفته همچون امريکا و آلمان است و نه شبيه به شريک اقتصادی اش چين.
 
جدول 1. ترکيب انرژي مصرفي در روسيه و چند کشور جهان، 2015-2016 ميلادي، معادل ميليون تن نفت
انرژي تجديد پذير برق آبي انرژي هسته اي زغال سنگ گاز طبيعي نفت خام سال کشور
0.2 38.5 44.2 92.2 362.5 144.2 2015 روسيه
0.2 42.2 44.5 87.3 351.8 148 2016
71.5 55.8 189.9 391.8 710.5 856.5 2015 امريکا
83.8 59.2 191.8 358.4 716.3 863.1 2016
0.1 4.1 0.8 1.6 171.7 84.5 2015 ايران
0.1 2.9 1.4 1.7 180.7 83.8 2016
64.4 252.2 38.6 1913.6 175.3 561.8 2015 چين
86.1 263.1 48.2 1887.6 189.3 578.7 2016
0 0 0 0.1 94 166.6 2015 عربستان
0 0 0 0.1 98.4 167.9 2016
38.1 4.3 20.8 78.5 66.2 110 2015 آلمان
37.9 4.8 19.1 75.3 72.4 113 2016
منبع: آژانس بين المللي انرژي
 

علت اصلي رتبه نخست گاز طبيعي در سبد مصرفي انرژي روسيه، نقش مهم اين نوع انرژي غير تجديد شونده در بخش توليد حرارت (29%), توليد نيروي برق ( حدود 24%)،  مصرف خانگي (12%), بخش پتروشيمي (8%), توليد فلزات (3%) و توليد سيمان (3%) مي باشد. با توجه به چنين اهميتی از سوی گاز، در ادامه به معرفی ابعاد مختلف اين نوع انرژی در اقتصاد روسيه خواهيم پرداخت.
 
گاز طبيعي
چنانچه ملاحظه شد گاز طبيعي به عنوان يک منبع انرژي تجديد ناپذير، بيشتري سهم را در سبد مصرفي انرژي کشور روسيه دارا مي باشد. از لحاظ توليد اين منبع انرژي و وضعيت توليد گاز طبيعي روسيه در مقايسه با چند رقيب جهاني مي توان به شکل 2 رجوع نمود. چنانچه مشخص است توليد گاز روسيه از سال 1999 الي 2008 ميلادي رشد با ثباتي داشته است که بيشترين دليل آن افزايش تقاضاي داخلي و افزايش بهره وري ميادين نفت وگاز علي الخصوص در منطقه يامال بوده است. پس از بحران 2009 ميلادي تقاضاي داخلي و جهاني از گاز روسيه نوسانات بيشتري پيدا نمود. در سال هاي اخير توليد گاز طبيعي از ميادين جديدي همچون بواننکووا (Бованенковское месторождение) از سال 2012 ميلادي آغاز شده است اما تنش با اکراين و غرب و همچنين کاهش قيمت گاز به تبع کاهش قيمت نفت خام از عوامل عدم رشد پايدار توليد گازطبيعي روسيه در سال هاي اخير بوده است. اما در مقابل رقيب اصلي کشور روسيه، امريکا مشاهده مي شود که از سال 2008 ميلادي جايگاه نخست توليد گاز طبيعي را با سرمايه گذاري در توليد نفت و گاز شل در جهان از روسيه گرفته است. کشورهاي ديگر رقيب همچون ايران، قطر و کانادا نيز فاصله بسيار زيادي از لحاظ توليد گاز طبيعي با دو کشور روسيه و امريکا دارند. از اين رو، نمي توان اين کشورها را رقيب جدي و تهديد براي جايگاه روسيه در بازار گاز طبيعي عنوان کرد.
 
شکل 2. توليد گاز طبيعي در روسيه و کشورهاي رقيب (ميليارد متر مکعب در روز)

منبع: داده هاي گرد آوري شده از وزارت انرژي روسيه و وزارت توسعه اقتصاد روسيه
 

ذکر اين نکته لازم است که با آنکه روسيه يکي از توليد کنندگان بزرگ گاز طبيعي در جهان محسوب مي شود اما دو سوم گاز توليد شده خود را در داخل مصرف مي کند و همچنين وارد کننده اين نوع انرژي نيز مي باشد. چنانکه  تا بحران مالي جهاني سال 2008-2009 ميلادي، روسيه سالانه حدود 60 ميليارد مترمکعب گاز طبيعي از کشورهاي آسياي مرکزي وارد مي نمود. از آن زمان در روسيه شاهد کاهش واردات گاز طبيعي مي باشيم. چنانکه طي دوره 2009-2013 ميلادي سالانه تنها حدود 30 ميليارد مترمکعب واردات گاز طبيعي به داخل روسيه انجام شده است. در سال 2015 ميلادي، روسيه حدود 22 ميليارد مترمکعب گاز از کشورهاي  قزاقستان، ازبکستان و ترکمنستان وارد نموده است که حدود 19 ميليارد مترمکعب آن را به کشورهاي خارج از جغرافياي شوروي سابق صادر نموده است. دلايل عمده کاهش واردات گاز طبيعي روسيه از آسيای مرکزی در سال های اخير شامل موارد زير مي شود. از قديم، گاز طبيعي خريداري شده از آسياي مرکزي صادرات مجدد به کشورهاي از جمله اکراين و بازار اتحاديه اروپا مي شد. کاهش مصرف گاز پس از بحران مالي جهاني (بويژه در کشورهاي مشترک المنافع)، رشد توليد گاز روسيه، و افزايش قيمت گاز آسياي مرکزي، روسيه را به واردات گاز کمتر از اين مناطق سوق داد  (ЦМАКП, 2017). جدول 2 تجارت گاز در دو سال 2015 و 2016 ميلادي را به صورت هاي مختلف در روسيه و چند کشور ديگر نشان مي دهد:
 
جدول 2. تجارت گاز در روسيه و کشورهاي جهان، 2015-2016 ميلادي، ميليارد متر مکعب
کشور سال 2015 ميلادي
واردات گاز طبيعي از طريق خط لوله واردات گاز مايع صادرات گاز طبيعي از طريق خط لوله صادرات گاز مايع
روسيه 21.8 - 179.1 14.0
امريکا 74.4 2.6 49.1 0.7
آلمان 102.3 - 32.7 -
قطر - - 20.0 101.8
ترکيه 38.4 7.7 0.6 -
چين 33.6 25.8 - -
کشور سال 2016 ميلادي
روسيه 21.7 - 190.8 14.0
امريکا 82.5 2.5 60.3 4.4
آلمان 99.3 - 19.3 -
قطر - - 20.0 104.4
ترکيه 37.4 7.7 0.6 0.2
چين 38.0 34.3 - -
            منبع: آژانس بين المللي انرژي
 

طبق جدول 2 مشاهده مي شود که روسيه در سال 2015 ميلادي به ميزان 21.8 ميليارد متر مکعب واردات گاز طبيعي از طريق خط لوله داشته است و در مقابل179.1 ميليارد متر مکعب صادرات گاز طبيعي را در اين سال انجام داده است. در سال 2016 ميلادي، واردات گاز طبيعي روسيه از طريق خط لوله به ميزان 0.1 ميليارد متر مکعب کاهش داشته است اما صادرات گاز طبيعي اين کشور به ميزان 190.8 ميليارد متر مکعب رسيده است. از جنبه صادرات گاز طبيعي، روسيه در سال 2015 و 2016 ميلادي رتبه نخست جهان را به خود اختصاص داده است. از لحاظ صادرات گاز مايع نيز قطر در فاصله بسيار زيادي نسبت به کشورهاي روسيه و امريکا قرار داده و با صادرات 104.4 ميليارد متر مکعب گاز مايع در رتبه بالاتري نسبت به روسيه با 14 ميليارد متر مکعب و امريکا با 4.4 ميليارد متر مکعب صادرات گاز مايع قرار گرفته است.
 
از لحاظ مقاصد وارداتي و  صادراتي گاز طبيعي و گاز مايع روسيه در سال 2016 ميلادي طبق داده هاي وزارت انرژي روسيه و گزارش سالانه انرژي شرکت بريتيش پتروليوم، جدول 3 قابل بررسی مي باشد:
 
جدول 3. مقاصد وارداتي و صادراتي گاز طبيعي و گاز مايع روسيه، 2016 ميلادي، ميليارد متر مکعب
گاز طبيعي صادراتي از روسيه گاز طبيعي وارداتي به روسيه
کشور مقصد حجم صادرات کشور حجم واردات
اتريش 5.6 قزاقستان 16.1
بلژيک 5.4 ازبکستان 5.6
چک 4.2 گاز مايع صادراتي از روسيه
فنلاند 2.3 کشور حجم صادرات
فرانسه 10.5 چين 0.3
آلمان 46.0 مالزي 9.5
يونان 2.5 کره جنوبي 2.4
مجارستان 5.1 تايوان 1.7
ايتاليا 22.7    
هلند 14.7    
لهستان 10.2    
اسلواکي 3.4    
ترکيه 23.2    
ساير کشورهاي اروپايي 10.3    
بلاروس 16.6    
قزاقستان 3.6    
ساير کشورهاي مشترک المنافع 4.5    
       
              منبع: وزارت انرژي روسيه و گزارش سالانه انرژي شرکت BP

 
طبق داده هاي مندرج در جدول 3، مقصد اصلي صادرات گاز طبيعي روسيه در جهان به اروپا مي باشد (Рогулин, 2016) که جمعا حدود 166.1 ميليارد متر معکب از مجموع کل صادرات 190.8 ميليارد متر مکعب گاز طبيعي اين کشور به اروپا از طريق خط لوله منتقل مي شود که از بين کشورهاي اين قاره، آلمان (46 ميليارد متر مکعب)، ترکيه (23.2 ميليارد متر مکعب)، ايتاليا (14.7 ميليارد متر مکعب) در جايگاه نخست تا سوم قرار دارند. از جنبه واردات گاز طبيعي به داخل روسيه، اين کشور در سال 2016 ميلادي واردات به حجم  16.1 ميليارد متر مکعب از  قزاقستان و 5.6 ميليارد متر مکعب از  ازبکستان داشته است. در مورد صادرات گاز مايع، مقاصد صادراتي روسيه، کشورهاي شرق آسيا مي باشند به گونه اي که در سال 2016 ميلادي، گاز مايع به حجم 9.5 ميليارد مترمکعب به مالزي و 2.4 ميليارد مترمکعب به کره جنوبي از روسيه صادر شده است.
 
از لحاظ شرکت هاي فعال در زمينه توليد گاز طبيعي در روسيه،  براساس آمار وزارت انرژي روسيه، بالغ بر 230 شرکت در زمينه توليد گاز در روسيه فعال مي باشند. شرکت گازپروم (Газпром) به عنوان بزرگترين شرکت فعال در اين زمينه بيشترين سهم را در توليد و مديريت بخش گاز روسيه بر عهده دارد(Lunden et al. 2013). اين شرکت در سال 2015 ميلادي حدود دو سوم گاز توليد شده در روسيه را توليد نموده است. شرکت هاي ديگر روسي همچون روس نفت و لوک اويل حدود 18%، شرکت خصوصي  توليد کننده گاز نواتک (Новатэк) حدود 8% و ساير شرکت ها  جمعاً حدود 10 درصد از توليد گاز را در اختيار داشته اند. گفتني است در طول زمان شاهد گرفتن سهم فعاليت شرکت گازپروم توسط سايرشرکت ها در حوزه توليد گاز روسيه مي باشيم. چنانکه  تا سال 2009 ميلادي سهم گازپروم بالغ بر 85% بوده است اما در سال 2009 ميلادی اين سهم به  80% و در سال 2016 ميلادي به 64% تنزل يافت. اين کاهش سهم گازپروم از محل کاهش در تقاضاي گاز صادراتي و  رقابت داخلي بيشتر بوده است.
 
از لحاظ گاز LNG نيز روسيه داراي يک ميدان فعال در زمينه توليد گاز مايع مي باشد که اين ميدان در جزيره ساخالين واقع شده است. توليد گاز مايع در ميدان ساخالين از سال 2009 ميلادي توسط کنسرسيوم ساخالين 2 (شرکت هاي گازپروم (سهم 50+1%)، شل (سهم 27.5%)، ميتسو (Mitsui) (12.5%) و ميتسوبيشي (Mitsubishi) (10%)) آغاز شده است (خبرگزاري نفت و گاز روسيه، 2015). دومين ميدان توليد گاز مايع روسيه توسط کنرسيومي به رهبري شرکت نواتک نزديک اقيانوس منجمد شمالي در منطقه خودمختار  يامالو ننتس (Ямало-Ненецкий автономный округ) در حال ساخت مي باشد. اگر ميدان گاز مايع يامال طبق برنامه ساخته شود در آغاز سال 2020 ميلادي ظرفيت توليد گاز مايع روسيه حدود 25 ميليون تن خواهد بود که حدود 10 درصد از صادرات گاز مايع جهان و 8 درصد از ظرفيت توليد گاز مايع جهاني خواهد بود. ديگر پروژه هاي آتي توليد گاز مايع در روسيه، ترمينال گاز مايع بالتيک گازپروم (Балтийский СПГ)، است که ممکن است بين سال هاي 2020-2025 ميلادي به اتمام برسد. تفاوت اين پروژه با پروژه هاي ديگر آن است که ذات آن ترمينال بوده و مايع کردن گاز هاي توليد شده توسط گازپروم در هر نقطه اي را مي تواند انجام دهد. شرکت هاي خارجي فعال در حوزه توليد گاز مايع روسيه در ساخالين، شل، ميتسو و ميتسوبيشي بوده و در يامال، شرکت هاي توتال، CNPC و صندوق جاده ابريشم چين (China’s Silk Road Fund) و در پروژه ترمينال درياي بالتيک، شرکت شل فعال مي باشند (Цвигун и Ершова, 2016).
 
آخرين بحث موجود در زمينه اقتصاد انرژي گاز در روسيه، مبحث انتقال گاز طبيعي از طريق خط لوله مي باشدکه بسياري از آنها به دليل ماهيت ژئواکونومي و ژئوپلتيک بسيار مهم و مورد بحث هستند. در ادامه به معرفي مهمترين خطوط لوله گاز طبيعي در روسيه پرداخته مي شود:
 
1. خط لوله گاز جريان شمال (Северный поток, Nord Stream)؛ خط لوله گاز طبيعي افشور زيرزميني به طول 1224 کيلومتر با مديريت شرکت Nord Stream AG  از  روسيه و شهر ويبورگ (Выборг) به  شمال شرق کشور آلمان و شهر گرايفسوالد (Грайфсвальд) از طريق درياي بالتيک مي باشد. اين خط لوله گاز طولاني ترين خط لوله گاز در جهان مي باشد.
 
2. خط لوله گاز جريان آبي (Голубой поток, Blue Stream)؛ خط لوله گاز طبيعي زير زميني _ دريايي به طور 1213 کيلومتر که از سال 2003ميلادي با مديريت گازپروم، شرکت (Botas  )ترکيه و شرکت Blue Stream Pipeline B.V. گاز طبيعي روسيه را از طريق درياي سياه به  ترکيه منتقل مي کند.
 
3. خط لوله گاز جريان شمال 2 (Северный поток 2, Nord Stream 2)؛ خط لوله گاز طبيعي دريايي به طول 1200 کيلومتر که گاز طبيعي را از روسيه به آلمان از طريق درياي بالتيک منتقل مي کند و در واقع خط لوله توسعه يافته تر خط لوله جريان شمال 1 است که طبق برنامه از سال 2019 ميلادي انتقال گاز طبيعی را آغاز مي کند.
 
4. خط لوله گاز ترک استريم (Турицкий поток, Turkstream)؛ خط لوله گاز طبيعي دريايي - زيرزميني در حال ساخت به طول 1090 کيلومتر از روسيه به ترکيه (پمپاژ از منطقه آناپسکي (Анапский)کراسنودار روسيه به بخش غربي ترکيه (Kiyikoy)) از طريق درياي سياه و جايگزين پروژه خط لوله جريان جنوب (South Stream) مي باشد.
 
5. خط لوله گاز اوختا – تارژوک 2 (Ухта-Торжок 2)؛ خط لوله گاز طبيعي زير زميني به طول 970 کيلومتر جهت انتقال گاز طبيعي يامال (Ямал)  به خليج فنلاند (финский залив) به مديريت گاز پروم مي باشد.
 
6. خط لوله گاز گريازوتس – ويبورگ (Грязовец-Выборг)؛ خط لوله گاز طبيعي زميني  به طول 917 کيلومتر که تامين کننده گاز مصرفي منطقه شمال غربي روسيه و گاز صادراتي جريان شمال مي باشد.
 
نتيجه گيري
به دليل اهميت حوزه انرژي در اقتصاد و سياست کشور روسيه، آشنايي با وضعيت زيرمجموعه هاي انرژي در اين کشور مي بايست مورد توجه قرار گيرد. يکي از مهمترين زير بخش هاي انرژي هاي غير تجديد شونده در کشور روسيه، گاز مي باشد که در اين نوشتار سعي بر آن بود تا مختصري از وضعيت مصرف کل انرژي در روسيه و جايگاه گاز در سبد مصرف انرژي روسيه ارايه شود. سپس با جزييات بيشتري در مورد توليد گاز طبيعي و گاز مايع در روسيه، تجارت گاز توسط روسيه و مقاصد صادرات و واردات گاز در روسيه صحبت شد. در انتها به معرفي مهمترين خطوط لوله گاز طبيعي در روسيه پرداخته شد.
 

منابع
 
инистерство Энергетики РФ. URL: www.minenergo.gov.ru

Рогулин, Д. 2016. Российско-Германские экономические отношения. URL: www.tass.ru/info/3193609

Цвигун, И.В. и Ершова, Е.В. 2016. Мировой рынок сжиженного природного газа: современная коньюнктура и тенденции развития. Bulletin of Baikal State University. 26 (6): 868-881

Центр макроэкономического анализа и краткосрочного прогнозирования (ЦМАКП).2017. Экспорт российского газа: ограничения и перспективы. URL: www.forecast.ru/-archive/analytics/resources/gas/gastrade_13.04.24-1.pdf

Lunden, L.P., et al. 2013. Gazprom vs. other Russian gas producers: The evolution of the Russian gas sector. Energy Policy. 61: 663-670

Neftegas.ru. 2015. Расширение СПГ-завода Сахалин-2 является приоритеоным для Газпрома. URL: www.neftegaz.ru/news/view/141942

Sabitova, N., and Shavaleyeva, Ch. 2015. Oil and gas revenues of the Russian Federation: Trends and prospects. Procedia Economics and Finance. 27: 423-428
 


نویسنده: دکتر احسان رسولي نژاد، دکتراي اقتصاد جهان، استاديار دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران و عضو شوراي علمي ايراس
 
 
 
 
کد مطلب: 3633
مولف : دکتر احسان رسولی نژاد