سیاست خارجی
سیاست های امنیتی و نظامی
جامعه و سیاست
اقتصاد و انرژی
سازمان های منطقه ای
تاریخ
فرهنگ و هنر


نسخه قابل چاپ

نسخه وب

داخلی » مقاله » جامعه و سیاست

فرزانه شفیعی و نیکیتا اسماگین

ایران در رسانه های روسیه

۱۸ آذر ۱۳۹۶ ساعت ۲۲:۴۱

روابط جمهوري اسلامي ايران و فدراسيون روسيه طي 25 سال گذشته رو به گسترش بوده است؛ به ويژه طي ساليان اخير، مقامات عالي رتبه دو کشور مصمم به ايجاد بنياني محکم براي گفتگوي دو جانبه بوده اند. در واقع شرایط پرتنش منطقه و خواست و اراده مسئولین دو کشور ضرورت تحکیم ارتباطات را در دستور کار قرار داده است، به گونه ای که ارتباطات در محورهای مختلف آغاز و یا تقویت شده، نام ایران در روسیه و روسیه در ایران بیش از پیش به گوش عامه مردم جامعه رسید.



روابط جمهوري اسلامي ايران و فدراسيون روسيه طي 25 سال گذشته رو به گسترش بوده است؛ به ويژه طي ساليان اخير، مقامات عالي رتبه دو کشور مصمم به ايجاد بنياني محکم براي گفتگوي دو جانبه بوده اند. در واقع شرایط پرتنش منطقه و خواست و اراده مسئولین دو کشور ضرورت تحکیم ارتباطات را در دستور کار قرار داده است، به گونه ای که ارتباطات در محورهای مختلف آغاز و یا تقویت شده، نام ایران در روسیه و روسیه در ایران بیش از پیش به گوش عامه مردم جامعه رسید. در عرض پنج سال گذشته، جمعیت زیادی از گردشگران ایرانی، نگاهشان به سوی مسکو و سنت پترزبورگ دو شهر اصلی گردشگری روسیه چرخید و روسها که تا ده سال پیش چندان تصوری از مردم ایران نداشتند، امروز در مراکز تجاری اطراف هتل های اقامت ایرانیان، حتی ذائقه خرید ایرانی ها را هم تا حدی می دانند. به عبارتی با بازشدن بیشتر درهای دو کشور به روی هم، کلیشه های ناقص و اشتباه ذهن دو طرف در حال ترمیم است. اگر ده سال پیش مردم روسیه ایران را با سخنان تند رییس جمهور احمدی نژاد خطاب به آمریکا و اسرائیل و مقاومت در برابر تحریم های سنگین امریکا می شناختند، امروز به طور ملموس تری با زوایای زندگی مردم ایران، نگاه و باورهای به دور از تعصب مذهبی (علیرغم آنچه روسها تصور می کردند) و ... آشنا شده اند.

 

ابزار مهم بعدی در شناخت مردم از یکدیگر، رسانه های گروهی و شبکه های اجتماعی است. در واقع تکرار نام یک کشور در رسانه های گروهی، توجه افراد را به خود جلب می کند و به تصورات ذهنی شخص بر اساس دیده ها و شنیده ها شکل می دهد. طی سال های اخیر نام ایران در رسانه های گروهی اعم از تلویزیون، مطبوعات و رادیو (کمتر از بقیه) به گوش می رسد. چندین برنامه تلویزیونی در قالب گفتگو با سفیر ج.ا.ایران دکتر سنایی، تهیه برنامه درباره زرتشتیان ایران، شربت ایرانی، نوروز در ایران، نقطه نظر یک ایرانی درباره زندگی در مسکو و مقایسه با ایران، اخبار سیاست داخلی و خارجی ایران و ملاقات سران دو کشور (ایران و روسیه) در سطوح مختلف بویژه سفرهای رییس جمهور پوتین به ایران و دیدار با رهبر ایران آیت الله خامنه ای و تبادل هیات های عالیرتبه برای توسعه همکاریهای استراتژیک و اقتصادی در کانال های اصلی تلویزیون روسیه و نشریات پرمخاطب نقش مثبتی در ارزیابی عامه مردم از ایران داشته اند. شاید نتوانیم بگوییم که ارزیابی مردم روسیه با تکیه بر موارد نامبرده +5 (بالاترین نمره در روسیه) نیست، اما دست کم به دور از حواشی منفی بوده و ایران را به عنوان کشور دوست می شناسند.

 

در این یادداشت سعی بر این است که ارزیابی عینی از تصویر ایران در رسانه های گروهی روسیه ارائه شود. در همین رابطه نگاهی به برنامه های کانال های اصلی و پرمخاطب فدراسیون روسیه از سال 2011 تا نوامبر 2017 انداخته ایم که به شرح زیر است. 

 

کانال های تلویزیونی فدرال در روسیه

در کانال یک تلویزیون روسیه (کانال فدرال) نام ایران عمدتا در اخبار سیاسی اعم از برنامه و مذاکرات هسته ای، همکاری های ایران و روسیه در فرونشاندن درگیری های سوریه ، اظهارات ترامپ علیه ایران و تحریم های پیاپی علیه ایران و روسیه، حوادثی از قبیل زمین لرزه، حمله تروریستی به مجلس و سایر نقاط کشور، ورزش بانوان بویژه دختران نینجو، دختر موتورسوار ایرانی و امثال آن پخش شده است. نزدیک به شش ماه پیش در ساعت پربیننده این تلویزیون گزارش نسبتا جامعی از وضعیت اجتماعی و بویژه اقتصادی درباره ایران پخش شد که حدود 20 دقیقه ادامه داشت. می توان گفت که این برنامه در چارچوب توافقات متعدد اقتصادی در سطح عالی و تلاش بسیاری از نهادهای اقتصادی و تجاری برای به حرکت درآوردن لوکوموتیو تعاملات تجاری بین دو کشور تهیه و پخش شد.

 

در کانال ان.ت.و روسیه که تقریبا در سطح کانال یک بیننده دارد نیز نام ایران تنها در اخبار سیاسی بدون جهت گیری خاص منفی یا مثبت به گوش می رسد.

 

برخلاف دو کانال دیگر، کانال فرهنگ «کولتورا» در طول این سال ها چند برنامه درباره ایران تهیه کرده است که مهمترین آن تهیه فیلمی از جشن سده زرتشتیان ایرانی در شهر یزد بود. این برنامه که نزدیک به 30 دقیقه طول کشید، شرح کاملی از زندگی زرتشتیان شهر یزد را به همراه جاذبه های این شهر به نمایش گذاشت. در دو برنامه دیگر راجع به طرز تهیه یک دسر یا شربت ایرانی و برنامه ای به مناسبت فرارسیدن نوروز و شرح آیین و سنت های محلی در کشورهای تاجیکستان، ایران، معرفی فرهنگی از ایران به عمل آمد.

 

در واقع آنچه در رسانه های تصویری روسیه از ایران به نمایش گذاشته می شود، تصویر منفی در اذهان مردم ایجاد نمی کند. این نکته را می توان در حواشی گفتگو با عامه مردم که اطلاعات را صرفا از طریق رسانه ها بدست می آورند و مطالعه شخصی ندارند به آسانی متوجه شد. خوراکی که رسانه های روسیه به مردم می دهد حاکی از این است که روسیه به عنوان برادر بزرگتر در منطقه و ابرقدرت از برادر کوچکتر خود ایران در مقابل حملات امریکا بویژه در جلسات بحث و مناظره حول انرژی اتمی دفاع می کند و ایران را تنها نمی گذارد. رسانه های روسیه در حد نیاز مردم اخبار و اطلاعات را منتشر می کنند. هدف در هر دوره مشخص است، توجیه ارتباطات بیشتر با کشور دوست، یا به عکس کاهش ارتباطات با کشور غیردوست که مثال آن جریان ترکیه و بسته شدن مسیرهای ورود کالا از ترکیه در نتساقط کردن جنگنده روسیه در مرز سوریه بود. در آن دوران تب دشمنی با ترکیه و جایگزینی آن با ایران شدت گرفته بود. رسانه ها این ذهنیت را در بین توده مردم ایجاد کرده بودند که اجناس ایرانی بهتر از اجناس ترک هستند و به راحتی می توانند جای آن را در بازار روسیه بگیرند. اما با گذشت مدتی کوتاه و حل و فصل اختلافات بین حاکمان دو کشور، دوباره اوضاع به حال اول برگشته و با تغییر محتوای رسانه های گروهی، همه چیز به دست فراموشی سپرده شد.

 

رسانه های گروهی فعال در حوزه اقتصادی

دستور کار نشریات و رسانه های گروهی روسیه از این جهت مورد توجه قرار گرفته اند که معمولا مخاطبین خاصی دارند، این مخاطبین از قشر تجار، سیاست پردازان و فعالان اجتماعی هستند که حوزه های اقتصادی و پولی را در مرکز توجه خود قرار می دهند. با مطالعه ای در موتور جستجوی «یاندکس» که بیشترین کاربر را در فضای مجازی روس زبان دارد می توان به این نتیجه دست یافت که روزنامه های «کامرسانت» و «وداموستی»، مجله فاینانس – اقتصاد «فابرز روسیه»، هفته نامه اقتصادی «اکسپرت» و روزنامه اقتصادی «وزگلیاد» (نقطه نظر) پنج رتبه اول بازدید کننده را به خود اختصاص می دهند.

 

واژه «ایران» در نشریات نامبرده بیش از همه در چارچوب مناسبات و روابط اقتصادی و سیاسی ایران و روسیه به چشم می خورد. این در حالی است که توجه بیشتر بر دیدارها و مذاکرات در سطوح عالی معطوف شده و تلاش برای ورود تجارت بزرگ و متوسط روسیه در بازارهای ایران جایگاه دوم را به خود اختصاص می دهند. مناسبات ایران و ایالات متحده امریکا از نظر تعداد مطالب منتشر شده قابل ملاحظه هستند. طی یک سال گذشته تعداد مطالب مربوطه به دلیل افزایش توجه به ایران از سوی رییس جمهور دونالد ترامپ به طور محسوسی افزایش یافته است.

 

پس از آن، موضوع هسته ای ایران و حضور ایران در درگیری های سوریه قرار می گیرد. این موضوع به طور مستقیم با مناسبات موجود بین روسیه – ایران و امریکا – ایران گره خورده است.

 

پس از اعلام لغو تحریم های وضع شده از سوی امریکا به دلیل توافق برجام، نشریات فعال در حوزه اقتصاد و تجارت تعداد مطالب منتشره درباره وضعیت اقتصادی جمهوری اسلامی ایران را به سرعت بالا بردند و شروع به معرفی چشم انداز و فرصت های آتی برای تجارت روسیه با ایران کردند. روزنامه «کامرسانت» پرونده ویژه ای برای این موضوع پراهمیت تشکیل داده و به تبیین بازار ایران پرداخته است، از طرف دیگر روزنامه «وداموستی» پرونده ای تحت عنوان «ایران بعد از لغو تحریم ها؛ فرصت های تجار روس» تشکیل و نقطه نظرات کارشناسان معتبر را در این بخش قرار داده است. با این وجود، موضوع روابط تجاری دو کشور آرام آرام ازدستور کار رسانه های این حوزه خارج شدند. امروز مطالب مربوط به شاخه های مختلف اقتصاد ایران و چشم انداز حضور در بازار این کشور به حداقل رسیده است. البته تنها مورد استثناء، صنایع نفتی جمهوری اسلامی ایران است که به طور منظم درباره آن مطالبی را منتشر می کنند.

 

موضوع برنامه موشکی ایران نیز از چشم رسانه های روسیه دور نمی ماند. موضوع بعدی، مناسبات ایران با کشورهای حاشیه خلیج فارس (عربستان سعودی و قطر)، روابط اقتصادی ایران و اتحادیه اروپا و رویدادهای مهم سیاسی در داخل کشور از جمله انتخابات ریاست جمهوری و مجلس شورای اسلامی است که اخبار و تحلیل های دوره ای در این رابطه منتشر می کنند.

 

نشریات اقتصادی سعی دارند ضمن توضیح و توصیف رویدادها، نگاه واقع گرایانه به مسائل را حفظ کنند، با این وجود کارشناسان مختلف و ستون نویسان این نشریات ارزیابی مختلفی از رویدادها ارایه می کنند. جریان کلی حاکم در نشریات روسیه را می تواند در این قالب مطرح کرد که «چشم انداز ورود به بازار ایران مثبت اما برای تجارت روسیه با پیچیدگی هایی همراه است». گاهی اوقات شاهد انتقاداتی نسبت به موضوع آزادی در داخل کشور هستیم، اما این قبیل مطالب به ندرت منتشر می شوند. نشریات عمدتا توجه خود را به توافقات حاصل شده بین روسیه و ایران در حوزه های سیاسی و اقتصادی متمرکز می کنند و از ارزیابی یک طرفه این قبیل مذاکرات و برنامه ها دوری می کنند.

 

نشریات تحلیلی

تعداد نشریاتی که به صورت تخصصی روی موضوعات سیاست بین المللی و تحلیل رویدادها فعالیت دارند چندان زیاد نیست. مخاطبین این نشریات در روسیه جزو عامه به حساب نمی آیند. با این وجود کارشناسان روس در صفحات نشریات نامبرده ارزیابی های مختلفی از رویدادهای سیاسی جهان ارائه می کنند. بخشی از این کارشناسان گزارش یا توصیه های عملی برای نهادهای دولتی طرح می کنند.

 

از بین نشریات تحلیلی قابل استناد و معتبر می توان به سایت «شورای امور بین الملل»، مجله «روسیه در سیاست جهانی»، «مرکز کارنگی مسکو» و همچنین نشریه تخصصی «انستیتوی خاوردور» اشاره کرد.

 

تحلیل گران روس عمدتا حول مسائلی از قبیل برنامه هسته ای ایران و همکاری های ایران و روسیه در سوریه قلم می زنند. علاوه بر این، گروه نامبرده به صورت دوره ای موضوع روابط ایران و عربستان سعودی، حضور ایران در عراق و برخی موضوعات سیاست داخلی ایران از قبیل انتخابات ریاست جمهوری یا رقابت بین اصلاح طلبان با محافظه کاران را در مرکز توجه قرار می دهند.

 

کارشناسان نشریات تحلیلی عمدتا از ارزیابی یا انتقاد تند نسبت به شرایط و رویدادها خودداری ورزیده و حتی پیشبینی های خود را کاملا سنجیده و بادقت مطرح می کنند. مولفین این مقالات به ندرت از سیاست های ایران در یک حوزه مشخص انتقاد می کنند، با این حال، بر اختلاف نظرهای موجود یا مشکلاتی که مانع از توسعه همکاری ها می شوند، تاکید و توجه دارند. به عنوان مثال، در بحث همکاری های سوریه، بیشتر کارشناسان همکاری های ایران و روسیه را سازنده می دانستند، اگرچه راهکارها، اهداف و وظایف تهران و مسکو در این محور با اختلافات جدی روبرو بود. کارشناسان حتی اذعان داشتند که این همکاری های در حکم «ازدواج مصلحتی» بین ایران و روسیه است که در نتیجه بروز ضرورت مقابله با تهدید مشترک در سوریه حاصل شده و تداوم آن لازم است. در خصوص معامله هسته ای نیز این نکته قابل توجه است که عمده کارشناسان روس لغو تحریم ها از روی ایران را مثبت ارزیابی کرده و در عین حال بر نقش سازنده روسیه در دستیابی به توافقات و شانس جمهوری اسلامی ایرانی برای نزدیک شدن به سیاست های جهانی تاکید می کنند.

 

با نگاهی به رسانه های اصلی روسیه می توان به این باور رسید که خواست دستگاه حکومت روسیه و شخص پوتین به واقع بر نزدیک شدن دو کشور در حوزه های سیاسی و اقتصادی و برخی شاخه های انسانی است که البته در این مورد با کمی احتیاط همراه است. قطعا راه برای رسیدن به نقطه مطلوب زیاد است، اما نگاه واقع گرایانه امروز و مطالب عاری از حواشی و تالیفات ماجراجویانه برخی روزنامه نگاران در رسانه ها جریان را به سمت نقطه مطلوب هدایت خواهد کرد.

 

 

 

نویسندگان: دکتر فرزانه شفیعی، دکترای زبان روسی از انستیتوی تخصصی زبان روسی پوشکین

                  نیکیتا اسماگین، سردبیر سایت «ایران سیودنیا»