ناگفته هایی ازروابط ایران و تاجیکستان و مذاکرات صلح تاجیک ها

علی اشرف مجتهد شبستری
تاریخ انتشار : دوشنبه ۱۶ مرداد ۱۳۹۶ ساعت ۱۴:۲۴
Share/Save/Bookmark
 
«... این مقاله بخشی از خاطرات نگارنده از ماموریت در تاجیکستان می‌باشد که به درخواست مکرر برخی‌از دوستان ایرانی‌و تاجیکی در باره روابط دو کشور، جنگ داخلی‌و مذاکرات صلح تاجیکستان و نقش جمهوری اسلامی ایران و نخستین سفیر در تحقق‌صلح در آن کشور به رشته تحریر در آمده است. در این مقال هرگز قصد تعریف از خود در بین نیست و با توجه به اینکه دوران بازنشستگی را سپری می‌‌کنم هیچگونه انتظار پاداش و مقام هم از کسی‌ندارم. اما از آنجائی که مسئولیت انجمن دوستی ایران و تاجیکستان (غیر دولتی) بر عهده نگارنده است و بر این باورم که بازگویی این خاطرات میتواند درجه نزدیکی دو ملت (و بهتر بگویم یک ملت دو پاره شده) را نشان دهد به این مهم می پردازم ...».
 
ناگفته هایی ازروابط ایران و تاجیکستان و مذاکرات صلح تاجیک ها
شبستری در گفتگو با نماینده صلیب سرخ: «من هم یک تاجیکم»
 
نویسنده: علی اشرف مجتهد شبستری
نخستین سفیر جمهوری اسلامی ایران در تاجیکستان و رئیس انجمن دوستی ایران و تاجیکستان 

دریافت متن کامل (PDF)

اشاره:
این مقاله بخشی از خاطرات نگارنده از ماموریت در تاجیکستان می‌باشد که به درخواست مکرر برخی‌از دوستان ایرانی‌و تاجیکی در باره روابط دو کشور، جنگ داخلی‌و مذاکرات صلح تاجیکستان و نقش جمهوری اسلامی ایران و نخستین سفیر در تحقق‌صلح در آن کشور به رشته تحریر در آمده است. در این مقال هرگز قصد تعریف از خود در بین نیست و با توجه به اینکه دوران بازنشستگی را سپری می‌‌کنم هیچگونه انتظار پاداش و مقام هم از کسی‌ندارم. اما از آنجائی که مسئولیت انجمن دوستی ایران و تاجیکستان (غیر دولتی)  بر عهده نگارنده است و بر این باورم که بازگویی این خاطرات میتواند درجه نزدیکی دو ملت (و بهتر بگویم یک ملت دو پاره شده) را نشان دهد به این مهم می پردازم.
 
امیدوارم در این روزها که جناب آقای دکتر روحانی با اکثریت قاطع برای بار دوم به ریاست جمهوری انتخاب شدند وتاجیکان نیز بیستمین سالگرد امضای تفاهم نامه صلح تاجیکان (۷ تیر ماه۱۳۹۶) را جشن می گیرندو در شرایط بسیار حساس منطقه و جهان، لزوم تقویت و گسترش روابط فیمابین موردعنایت مقامات محترم دو دولت قرار گیرد.
 
جناب آقای حسن روحانی
جناب آقای امامعلی رحمان

 
بنده به عنوان کسی‌که در دوران سفارتش در دوشنبه برای حفظ و تقویت روابط فیمابین و استقرار صلح و امنیت در تاجیکستان جان و اعتبار سیاسی خود را به مخاطره انداخته وهمه گونه اتهامات را از دشمنان بهبود روابط دو کشور تحمل کرده، امروز نمی‌‌توانم شاهد عدم تحرک مثبت در روابط فی‌مابین دو کشور باشم. قرن‌ها بود که به بهانه‌های مختلف بین ما دو ملت فاصله انداختند و درهفتاد سال شوروی دیوار آهنین بین ما کشیدند اما فرهنگ مشترک غنی ما و تاجیکان مانع از گسستن رابطه‌ها شد و متعاقب استقلال تاجیکستان ایران اولین کشوری بود که با استقبال بی نظیر تاجیکان سفارت خود را دردی ماه  1370 دردوشنبه افتتاح نمود. ازآن تاریخ تا کنون حتی در ایام جنگ داخلی‌مبادله هیئت‌های سیاسی، فرهنگی‌و اقتصادی بین دو کشور صورت گرفته وتعاملات بین دو کشور روز بروز گسترش یافته، وهمکاری های بزرگ اقتصادی وتجاری انجام گرفته، تبادل نظر و هم آهنگی های ارزشمندی در مجامع بین المللی برقرار بوده و  هر کدام ازسفرای دو کشور در انکشاف روابط به سهم خود تلاش نموده اند. اما باید اذعان نمود سطح روابط دو ملتی که مقام معظم رهبری درملاقات با رییس جمهور محترم تاجیکستان رابطه آن دو را «خویشاوندی» نامیدند(۱)، به دلایل مختلف، سوء تفاهمات و کمبود ها از سوی هر دو طرف هنوز به درجه‌ای که شایسته دو کشور (با اشتراکات در حد یگانگی) باشد، نرسیده  است.
 
اجازه می خواهم نگرانی فرهیختگان، اساتید و هنرمندان و بازرگانان و مردمان دو کشور و تمام هم فرهنگان و هم زبانان وآنهایی که متوجه تلخی ‌و خسارت‌های سال‌های دوری هستند، را از روند کند فعلی ‌روابط فیمابین و شیطنت های دشمنان و بدخواهان دوستی و نزدیکی ‌فارسی زبانان (که در طول قرن‌ها ادامه داشته، در ایام جنگ داخلی بوضوح نمایان شده و امروز به شیوه‌ها وبا عوامل جدید مشغول فتنه و نفاق انگیزی هستند)  یاد آور شده وبه استحضار برسانم که مردمان دو کشور دوست و برادر انتظار دارند با استفاده از فرصت پیش آمده به برکت انتخاب مجدد رییس جمهوری اسلامی ایران، تبادل هیئت‌های عالیرتبه دو دولت در دستور کار قرار گرفته و با برقراری دیالوگ مستقیم بین مقامات دو کشور، سوء تفاهمات بوجود آمده رفع و در شرایط بسیار حساس کنونی که خطر افراط گرایی و گروه‌های تکفیری منطقه آسیای میانه وخاورمیانه را تهدید می‌‌کند ،طرفین بدون تعصب و پیش‌داوری و با روحیه برادرانه روابط بیست و پنح سال گذشته را بررسی‌و آسیب شناسی‌نموده و درجهت توسعه روابط وهمکاری ها  طرح نو بیندازند وهمان طوری که جناب آقای رحمان در پیام تبریک خود ابراز اطمینان کرده است در دوره جدید ریاست جمهوری جناب آقای روحانی، با سعی و تلاش صادقانه دو طرف، همکاریهای همه جانبه ایران و تاجیکستان به سطوح جدیدی ارتقا یافته و در جهت منافع هر دو ملت تحکیم گردد. انشاءالله
 
 
در تاريخ ملت هاي جهان رويدادهاي مهمي به ثبت رسيده كه اهميت و منزلت آنها با گذشت سالها ، همچون ثروت ملي بيشتر مي شود و درتاجيكستان روز وحدت ملي كه جمهوري اسلامي ايران درتحقق آن نقش مهمي داشته است، از رويدادهاي با ارزش و ماندگار به شمار مي رود.
 
امامعلی رحمان رییس جمهور تاجيكستان  در پیام تلویزیونی ۲۶ ژوئن ۲۰۱۶ بمناسبت سالگرد امضای تفاهم نامه صلح گفت : "روز وحدت ملّی برای ملّت صلح پرور ما پدیدة نادر و پرارزش تاریخ دوران صاحب‌استقلالی کشور و ثمرة جهد و تلاشهای سازندة فرزندان باننگ و ناموس تاجیک بوده، هر سال در فضای آرام و آسوده، اتّحاد و همدیگرفهمی و وسعت بی‌سابقة اقدام و عملهای سازنده تجلیل می‌گردد ...
 
باید گفت، که استقلالیت و وحدت در تاریخ نوین خلقمان همچون عاملهای سازنده در سمت بنیاد دولت دموکراتی و حقوق بنیاد و دنیوی، تشکّل جامعة شهروندی و چون جزء جدایی‌ناپذیر فرهنگ تحملگرايي برای پیشرفت ساحه‌های مختلف حیات دولتمان زمینة اساسی گذاشتند.”.
 
بیست سال قبل در ۲۷ ژوئن ۱۹۹۷(۷ تیر ماه ۱۳۷۶) متعاقب مذاكراتي بسيار طولاني و با ابتكار و ميانجيگري چند كشور ازجمله ايران گروههاي متخاصم در تاجيكستان بعد از پنج سال جنگ و خونريزي به استقرار صلح و رضايت ملي در كشورشان رضايت دادند و توافقنامه صلح را به امضا رساندند. اين سند مهم در تاريخ نوين تاجيكستان مهمترين سند سرنوشت ساز به شمار مي رود. به گفته امامعلی رحمان رييس جمهوري محترم تاجيكستان اين سازش نامه عمومي استقرار صلح ، به جنگ شهروندي خاتمه داد و اكنون ، صلح و آرامش در تاجيكستان حاكم است و اين ˈصلح نامهˈ افتخار تاجيكان در جهان است.
 
به گفته وي امروز اين تجربه صلح تاجيكان در جامعه جهاني به الگويي تبديل شده و به عنوان يك پديده نادر فرهنگ صلح آفريني پذيرفته شده است . وي مي گويد: به دست آوردن رضايت ملي ، قطع جنگ و خونريزي و رسيدن به زندگي آرام در تاجيكستان كار سهل و آسان نبود اما با ميانجيگري خيرخواهانه سازمان ملل و كشورهايي مثل ايران اين موضع مهم و سرنوشت ساز محقق شد. در ابتداي سال هاي ۹۰ يعني آن ايام فاجعه باري كه در نتيجه فتنه و دسيسه نيرو هاي بدخواه خارجي مملكت تاجيكستان روز به روز ناآرامتر مي شد با ابتكار ايران و روسيه ، گروهاي متخاصم تاجيك ، نشستن بر سر ميز مذاكره را يگانه راه نجات كشور تازه به استقلال رسيده شان از نابودي دانستند و به مذاكره رضايت دادند وسند صلح و ثبات در كشورشان را به امضا رساندند. رييس جمهوري تاجيكستان مي گويد: ماهيت و جوهره اساسي اين سند تاريخي ، ترجيح دادن اراده ملي و آرمان مردم صلح خواه تاجيكستان بر منافع گروهي و قومي بود. (۲)
 
بر اثر جنگ های داخلی تاجیکستان طی سال های ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۷ بیش از یک میلیون شهروند تاجیک آواره ، ۱۵۰هزار نفر جان خود را از دست داده و۵۰ هزار کودک بی سرپرست و دهها هزار خانه تخریب شدند. در مجموع تاجیکستان از این جنگ افزون بر ۱۰ میلیارد دلار خسارت دید و این کشور در بحران شدید قرار گرفت.

جنگ و درگیری وبرادرکشی در تاجیکستان نمی توانست از دل فرهنگ والای تاجیکان سر برآورده باشد و بدون تردید باید جای پای بد خواهان و دشمنان مردم شریف آن کشور را جستجو کرد. رئیس جمهور تاجیکستان در مناسبت‌های مختلف به این نکته اشاره داشته از جمله در پیام به مجلس عالی‌در ۲ دی‌ماه ۱۳۹۵ (۲۲ دسامبر ۲۰۱۶) گفت: "ابتدای سال نودم عصر گذشته، تاجیکستان بر اثر مداخله بعضی‌کشور‌های خارجی‌که زیر شعار دمکراتیک کنانی جامعه صورت گرفت، به گرداب مخالفت‌های شدید داخلی‌گرفتار شده، این روند به جنگ تحمیلی و فاجعه برادر کشی‌آورده رسانید."
 
تاجیکان تاریخی‌پر فراز و نشیب‌و دردناک و پر حادثه‌ای داشته اند سرگذشت فرهنگ و زبان مردم تاجیکستان، همچون سرگذشت سیاسی و اجتماعی‌شان، بسیار پرحاشیه و دردناک بوده است. همواره در معرض توفان‌های صعب و یورش‌های بی‌منطقِ فرهنگ‌های ضعیف‌تر وخشن‌تری بوده که نمی‌توانستند بدویت خود را در رقابت با این زبان و فرهنگ کهنسال و غنی پنهان سازند و برتری را با شمشیر و شکنجه و عداوت جست وجو می‌‌کردند.(۳) این قطعه از سرزمین شعر و ادب آریایی، در قرن شانزدهم میلادی به سبب تعصـبات قومی، منطقه ای، مذهبی و ضعف در اندیشه و تدبیر امرا و سلاطین وقت، از پیکر واحد ایران زمین جدا شد. در این قرن  قبایل ترک و ازبک، آسیای مرکزی را تصرف کردند و رابطه های سیاسی و فرهنگی آسیای مرکزی و ایران به  طور عملی قطع شد.

متعاقبا در دوران شوروی تلاش‌های فراوانی‌برای دورنگاه داشتن تاجیکان از فرهنگ نیاکانشان صورت گرفت. زمانی ‌هم که خواستند تاجیکان دولت خودمختار یا جمهوری داشته باشند، آنها را از مرکز‌های سیاسی و فرهنگی ‌مانند سمرقند، بخارا، فرغانه و ... که گهواره تمدن تاجیکان بود جدا کردند و در روستائی نه چندان معروف، مرکز علمی ‌و فرهنگی‌و پایتخت برایشان درست کردند. مردم از دین ومذهب محروم شده مساجد و مدرسه‌ها ویران گردیده کتاب‌ها سوزانده شده و اهل علم و هنر به قتل رسیدند.(۴) ازسال ۱۹۲۷ تغییر تدریجی‌خط فارسی به الفبای لاتینی آغاز گردید  تا اینکه در ۱۹۲۹ خط لاتین رسمیت یافت و در ۱۹۴۰ الفبای سریلیک جایگزین خط لاتین شد. بسیاری از فرهیختگان تاجیک معتقدند که به خاطر تغییر خط ، تاجیکان عملاً دو بار «بی‌سواد» شدند و رژیم کمونیستی برای دور نمودن آنها (که جزو معدود اقوام دارای فرهنگ کهن در آسیای مرکزی بودند) از فرهنگ وآئین و دین نیاکان، خط فارسی را عوض نمودند.  جنگ داخلی‌در تاجیکستان نیز در ادامه همان سیاست دور نمودن هم زبانان و هم فرهنگان از همدیگر بود اما خوشبختانه فتنه انگیزان موفق نشدند و دولت و اپوزیسیون تاجیک با سبق گرفتن از فرهنگ غنی خود و به کمک ایران به این جنگ برادرکش خاتمه دادند.
 
در اینجا باید خاطر نشان شود که برغم تلاش بی‌ وقفه و اعمال خشونت شوروی برای از بین بردن دین و زبان و فرهنگ تاجیکان، این مردمان پاک سرشت با چنگ و دندان از فرهنگ و زبان وآیین نیاکان خود محافظت کردند. در ایام ماموریتم در تاجیکستان، خاطرات زیادی از فرهیختگان سالخورده تاجیک در باره مشقاتی که‌در دوران تسلط شوروی برای حفظ زبان و فرهنگ و دینشان متحمل شده بودند، شنیدم و خواندم که همگی‌ نشان از عمق ایمان و اعتقاد مستحکم آنها به اسلام و فرهنگ نیاکان دارد. در همان روزهای اول ماموریتم متوجه شدم ذهنیتی که از "کمونیست" درذهن ما هست ( فردی بی دین )، در تاجیکستان مصداق نداشت زیرا حتی آنهایی که عضویت حزب کمونیست را داشتند و بدان می‌‌بالیدند، می‌‌گفتند"الحمد لله مسلمانیم"!. پیر مردی که سال‌ها عضو حزب کمونیست بود تعریف میکرد که بهنگام فوت مادرش در زمان استالین، از ترس روسای کمونیستش که از مسکو آمده بودند، نتوانسته بود مادرش را با رعایت مراسم اسلامی دفن کند، نیمه شب به اتفاق چند تن از محارم نبش قبر کرده و مادرش را غسل و کفن و دفن می‌‌کنند.

برای بنده خیلی جالب بود که درسال ۱۹۹۲ به هنگام برگزاری مراسم یاد بود رسول جبار اف رئیس جمهور اسبق تاجیکستان در زمان شوروی، بانوی سالخورده ای‌ در پایان سخنرانی‌اش گفت : "…چهل سال است کمونیست هستم، کمونیست می‌مانم، (رسول جبارف) جایش جنت باشد"!. یکی دیگر از سران حزب کمونیست تاجیکستان در پایان همین  مراسم به دوستانش گفت: "برویم خانه جبار اف یک فاتحه بدهیم"!

داستان‌های زیادی از این دست وجود دارد که همگی‌ حاکی از ایمان قلبی تاجیکان به اسلام بوده و نشان می‌‌دهد هرچند رعایت برخی از شعائراجبارا کنار گذاشته شده بود ولی ریشه اسلام در بین تاجیکان قوی تر از‌ آن بوده که تضییقات و ممنوعیت‌های زمان کمونیستی هم بتواند آن را از بین ببرد. بقول یکی‌ از اساتید برجسته تاجیکی "در زمان شوروی اندرونی ما تاجیک مانده ولی‌ بیرونی‌ ما شبیه روس‌ها شده بود".(۵) شکل گیری حرکت های مسالمت آمیزاسلامی مخفی بین تاجیکان درسالهای آخر حکومت شوروی نیز به دلیل همین اعتقادات مذهبی قوی آنان بود.

درسال 1371 زمانی که کتاب آموزش خط نیاکان به کمک اساتید تاجیکی و وزارت آموزش و پرورش و با همّت دکتر حداد عآدل در تعداد دویست هزار نسخه چاپ وتوسط سفارت توزیع گردید و تعدادی از آنها به سمرقند و بخارا نیز رسید، چند ماه بعد اطلاع یافتیم که چون در صفحات آخر آن کتاب آیاتی از قرآن نیز چاپ شده، به خاطر قداست آنها جزو جهیزیه عروس‌ها گذاشته می شود.(۶). (لازم به ذکر است که در آن ایام قرآن در دسترس مسلمانان آسیای میانه نبود و همانطوری که در بالا اشاره شد از‌ دلایل عمده تغییر خط، دور نمودن مردم مسلمان آسیای میانه و قفقاز از تعالیم قرآن و فرهنگ نیاکانشان بود). برای خواننده ایرانی‌ جالب است بداندکه احترام به اهل بیت در تاجیکستان بسیار بالا است. اگر کسی‌ صاحب فرزند دو قلو دختر باشد حتما اسامی آنها فاطمه و زهرا گذاشته می‌‌شود و اگر پسر باشند حسن و حسین نامگذاری می شوند. کربلایی خوانی از مراسمی است که هنوز در برخی‌ از نقاط در ایام محرم برگزار می‌‌گردد.

تاجیکان در سمرقند و بخارا از صدر اسلام همواره در بسط و نشر علم و حکمت و آموزه‌های دینی پیشرو ومدارس دینی بخارا درگذشته شهره آفاق بوده و اولین تفاسیر قرآن در بخارا نوشته شده است . همین پیشینه درخشان و فرهنگ غنی بود که تاجیکان را در طول اعصار و در مقابل حمله اقوام مختلف محافظت کرده است. تاجیکان در آستانه فروپاشی شوروی (که اندکی فضا باز شده بود) و پس از استقلال به سرعت به احیای آئین و فرهنگ و دین خودپرداختند وزبان و فرهنگ نیاکان را محور هویت ملی  و تحکیم روابط با کشورهای هم فرهنگ و هم زبان را در زمره اولویت های سیاست خارجی این کشور قرار دادند.  
 
*****
 
تحقق صلح در تاجیکستان حکایت از عنایت خداوند بزرگ به این دیار باستانی، سبق گرفتن [درس آموختن] از فرهنگ غنی وآیین نیاکان و مهم تر از همه واقع نگری سیاسی و دوراندیشی شخصیتهایی مثل امامعلی رحمان ، مرحوم سید عبدالله نوری ، و رهبران حزبها ، گروهها و طایفه های مختلف تاجیکستان در قبال این فاجعه ملی  و تلاش و میانجیگری ایران و روسیه بود. یکی از مهمترین فراز‌های روابط ایران و تاجیکستان،نقش ایران در پیشبرد مذاکرات صلح تاجیکستان است که بدون تردید و به گفته صاحبنظران سیاسی بدون میانجیگری جمهوری اسلامی ایران استقرار صلح در تاجیکستان محقق نمی شد.
 
پیش از پرداختن به نقش ایران در صلح سازی در تاجیکستان، مختصراً به روابط دیپلماتیک بین دو کشور می‌‌پردازیم ...

ادامه دارد ...


دریافت متن کامل (PDF)

 
کد مطلب: 3284