قفقاز جنوبی و ایران در عصر پساتحریم؛ آندره ویس - یانا زابانوا

تاریخ انتشار : دوشنبه ۲ مرداد ۱۳۹۶ ساعت ۱۰:۳۷
Share/Save/Bookmark
 
آندره ویس و یانا زابانوا: لغو تحریم های ایران در 16 ژانویه 2016 منتج به شکل گیری انتظارات متعددی در قفقاز جنوبی گردید. همزمان با سرازیری پیام های تبریک کشورهای منطقه به تهران، ناظران و تحلیلگران در خصوص پیامدهای خروج ایران از انزوای بین المللی و بازگشت به اقتصاد جهانی برای منطقه قفقاز جنوبی به ارائه نظرات خود پرداختند. یک دیدگاه غالب اشاره به این موضوع دارد که همزمان با نزدیک شدن ایران و اروپا به یکدیگر، منطقه قفقاز جنوبی می تواند از موقعیت جغرافیایی خود برای تبدیل به کریدور انتقال کالا و منابع انرژی میان این دو بهره برداری نماید. در طول یک و نیم سال گذشته، منطقه شاهد دیدار روسای جمهور و وزرای ایران با همتایان خود و نیز امضای تفاهم نامه های همکاری در بخش های کلیدی بود. در اقدامی نمادین، گرجستان و ارمنستان در سال 2016، دستور لغو روادید برای ایرانی ها را صادر کردند ...
 
ایراس: لغو تحریم های ایران در 16 ژانویه 2016 منتج به شکل گیری انتظارات متعددی در قفقاز جنوبی گردید. همزمان با سرازیری پیام های تبریک کشورهای منطقه به تهران، ناظران و تحلیلگران در خصوص پیامدهای خروج ایران از انزوای بین المللی و بازگشت به اقتصاد جهانی برای منطقه قفقاز جنوبی به ارائه نظرات خود پرداختند. یک دیدگاه غالب اشاره به این موضوع دارد که همزمان با نزدیک شدن ایران و اروپا به یکدیگر، منطقه قفقاز جنوبی می تواند از موقعیت جغرافیایی خود برای تبدیل به کریدور انتقال کالا و منابع انرژی میان این دو بهره برداری نماید. در طول یک و نیم سال گذشته، منطقه شاهد دیدار روسای جمهور و وزرای ایران با همتایان خود و نیز امضای تفاهم نامه های همکاری در بخش های کلیدی بود. در اقدامی نمادین، گرجستان و ارمنستان در سال 2016، دستور لغو روادید برای ایرانی ها را صادر کردند.
 
نویسندگان: آندره ویس و یانا زابانوا
تحلیلگران موسسه امور بین الملل و امنیت آلمان (SWP)
منبع: موسسه امور بین الملل و امنیت آلمان

دریافت متن کامل (PDF)

ایران و کشورهای قفقاز جنوبی در بیانیه های رسمی خود غالباً تأکید بر روابط تاریخی، فرهنگی و دوستانه خود می کنند. تا قرن 19 میلادی، سرزمین های ارمنستان، شرق گرجستان و بخش های زیادی از جمهوری آذربایجان در کنترل سلسله های پادشاهی ایران بود. در حال حاضر، ایران محل سکونت بزرگترین جمعیت آذری زبان در جهان (نزدیک به 25 میلیون نفر) و نیز اقوام گرجی (تا صد هزار نفر) و ارامنه (حدود 65 هزار نفر) است. ایران بلافاصله پس از استقلال سه کشور منطقه قفقاز جنوبی در سال 1991، موجودیت آن ها را به رسمیت شناخت و روابط خود را با هر یک از این سه کشور حفظ نمود. سیاست ایران در منطقه قفقاز جنوبی ماهیتی عملگرایانه داشته و مبتنی بر حفظ ثبات در منطقه بوده است، دقیقاً برخلاف سیاست این کشور در خاورمیانه که مبتنی بر ایدئولوژی است.
 
برخلاف توجهات رسانه ها که ناشی از همکاری های جاه طلبانه بوده است، توجه به این موضوع ضرورت دارد که ایران نفوذ و قدرت اقتصادی قابل توجهی در منطقه قفقاز جنوبی ندارد. اگر لغو تحریم ها به معنای تغییر بازی تعبیر شود، ایران باید این بازی را از مراحل اولیه آغاز کند. حجم تجارت این کشور با تمام منطقه از 634 میلیون دلار در سال 2015 تجاوز نمی کند و این کشور بسیار عقب تر از شرکای تجاری منطقه قفقاز جنوبی همچون روسیه، اتحادیه اروپا، چین یا ترکیه قرار دارد. سرمایه گذاری مستقیم خارجی ایران در گرجستان و ارمنستان بسیار ناچیز است، اگرچه این نوع سرمایه گذاری در آذربایجان به مراتب بیشتر بوده و عمدتاً در بخش نفت سرمایه گذاری شده است. آرزوی کشورهای منطقه برای تبدیل شدن به کریدور انتقالی میان ایران و اروپا مستلزم سرمایه انبوه و تغییر اساسی در الگوهای تجاری است. در حال حاضر، تجارت فراسرزمینی ایران با اروپا از مسیر ترکیه صورت می گیرد، چرا که هیچ مسیر ریلی میان ایران و هر یک از کشورهای ارمنستان و جمهوری آذربایجان وجود ندارد و زیرساخت مسیرهای زمینی نیز ضعیف است. به جهت سیاست های ایالات متحده آمریکا، ایران از پروژه های اصلی خط لوله کشورهای غربی در قفقاز جنوبی کنار گذاشته شد. این بدین معنی است که در حال حاضر هیچ زیرساختی در سطح منطقه برای انتقال منابع انرژی ایران به بازارهای اروپا وجود ندارد. مضاف بر این، ایران نسبت به آینده مبهم توافق هسته ای در دوره ریاست جمهوری دونالد ترامپ نگرانی دارد و با توجه به فشارهای ناشی از انتظارات در داخل ایران، مقامات این کشور اولویت توسعه زیرساخت های داخلی را برگزیدند. در نتیجه، افزایش تدریجی و فزاینده تغییرات در نوع همکاری های ایران با کشورهای منطقه قفقاز جنوبی، سناریوی محتمل تری به نظر می آید.
 
ارمنستان: همسایه مکمل ایران
روابط ایران با ارمنستان به عنوان نزدیک ترین شریک و همپیمان در قفقاز جنوبی، در اثر تحریم های شدید بین المللی از سال 2006 تا حدود زیادی دست نخورده باقی مانده است. ارمنستان از انتقاد از برنامه هسته ای ایران اجتناب می نمود و از دیدارهای سطح بالای دوجانبه متداول میان مقامات دو کشور برای گسترش روابط دوجانبه استفاده می کرد. ارمنستانِ محصور در خشکی در محاصره دو همسایه از چهار همسایه پیرامونی خود (آذربایجان و ترکیه) و متکی به گرجستان و ایران است که با هر یک از آن ها به منظور ترانزیت کالا و انرژی به ترتیب 219 و 44 کیلومتر مرز مشترک دارد. ارتباطات جاده ای با ایران شاهراه ارمنستان در اوایل دهه 1990 میلادی و در طول تنش و منازعه با جمهوری آذربایجان و همچنین در دوره کوتاهی در سال 2008 و در اثنای تقابل نظامی روسیه با گرجستان به شمار می رفت. روابط با ایران صرفاً به معنی ایجاد توازن در برابر محور همکاری قوی ترکیه-آذربایجان در منطقه قلمداد نمی شد، بلکه پیامی برای داخل این کشور بود که ارمنستان صرفاً وابسته و متکی به روسیه نیست.
 
برای ایران، روابط قوی با ارمنستان از دو حیث تقویت ثبات در همسایگان قفقازی و اثبات توانمندی ایران برای ایفای نقش بازیگر منطقه ای مسئول حائز اهمیت است. ایران بواسطه برخورداری از مرز مشترک با جمهوری به رسمیت شناخته نشده ناگورنو-قره باغ، درصدد دست یابی به راه حلی صلح آمیز برای این منازعه بوده است، بطوریکه مذاکراتی برای آتش بس کوتاه مدت در سال 1992 انجام داد و دائماً پیشنهاد میانجیگری به دو طرف منازعه ارائه کرده است. نهایتاً آنکه، ارمنستان می تواند به مثابه دروازه ورود ایران به بنادر دریای سیاه گرجستان و ازآنجا به جنوب اروپا باشد. تحقق این امر می تواند جایگزینی برای مسیر اصلی جابجایی از طریق خاک ترکیه باشد؛ کریدوری که با دشواری های زیادی از جمله مناقشاتی حول هزینه های انتقال، صف های طولانی در مرزها و حمله به رانندگان کامیون های ایرانی همراه است.
 
توقف جاه طلبی ها
ارمنستان و ایران بر این موضع صحه می گذارند که میان مشارکت سیاسی تنگاتنگ و همکاری اقتصادی دو کشور ناهماهنگی وجود دارد. در واقع، سطح تجارت دوجانبه در حدود 300 میلیون دلار باقی مانده و تولیدکنندگان ارمنستانی، دسترسی به بازارهای ایران را به واسطه اعمال بیشترین عوارض گمرکی دشوار عنوان کردند. این در حالی است که کالاهای مصرفی ایرانی برای حضور در بازار ارمنستان مجبور به رقابت با کالاهای ترکی و چینی هستند. با این حال، صنعت گردشگری یکی از حوزه های امیدوار کننده برای ارمنستان است، چرا که این کشور در سطح منطقه، محبوب ترین مقصد بازدیدکنندگان ایرانی است. سفارت ایالات متحده آمریکا در ایروان نیز یکی از در دسترس ترین مکان ها برای ایرانیان به منظور اخذ ویزای آمریکا است.
 
ارمنستان و ایران تأکید بر همکاری های انرژی دارند، اگرچه تا به امروز این همکاری محدود به ترتیبات «گاز در برابر برق» بوده است. خط لوله 140 کیلومتری که بطور رسمی در سال 2007 راه اندازی شد، گاز ایران را از شهر تبریز به ارمنستان انتقال داده و پس از تبدیل بخش اعظم آن به برق به استان های شمالی ایران ارسال می شود. برخلاف برنامه های اولیه ایران و با توجه به فشارهای روسیه برای کاهش قطر این خط لوله، امکان استفاده از آن برای صادرات بیشتر فراتر از ارمنستان فراهم نشد. در حال حاضر، تمامی شبکه توزیع گاز ارمنستان از سوی شرکت گازپروم روسیه مدیریت می شود.
 
ارمنستان برای سالیان متمادی خواستار گسترش دامنه همکاری های خود با ایران بود. در حالی که ایران تحت تحریم های بین المللی بود، این کشور با موقعیت چالش برانگیزی رو به رو است. با توجه به انزوای اجباری ایران، طرح های ابتکاری ارمنستان جذاب به نظر می رسید، با این حال، فشار تحریم ها، پذیرش تعهدات مالی این طرح ها را برای تهران دشوار می ساخت. در نتیجه، میان تعداد توافقنامه ها و تفاهم نامه های همکاری که در طول یک دهه اخیر به امضا رسید و غالباً با سروصدای زیاد رسانه ها همراه بود با پیشرفت کار که اندک و یا هیچ بود، اختلافات چشمگیری وجود داشته است. این موضوع در خصوص پروژه های زیرساختی پر هزینه همچون نیروگاه آبی نزدیک شهر مغری در ارمنستان در دو سوی رودخانه ارس (2007)، خط ریلی 2/3 میلیارد دلاری جنوب ارمنستان که به ایران متصل می شود (2009)، خط لوله نفتی ایران-ارمنستان (2011) و پالایشگاه نفت نزدیک شهر مغری به منظور پالایش نفت خام ایران نیز صدق می کند.
 
چشم انداز پساتحریم
هنگامی که تحریم های ایران در ژانویه 2016 لغو شد، انتظارات ارمنستان به طور گسترده ای متوجه آینده پروژه های مشترکِ مسکوت بودند. بر اساس برآوردهای خوش بینانه، همزمان با آزاد شدن دارایی هایی ایران و توانایی این کشور برای صادرات نفت به اروپا، ایران نهایتاً خواهد توانست تا وعده های سرمایه گذاری خود در ارمنستان را محقق سازد. با این حال، تحلیل های بدبینانه تر نیز بیانگر آن بودند که ایران غیرمنزوی به لحاظ اقتصادی می تواند شرکای جذاب تری برای همکاری انتخاب کند.
 
به نظر می رسد که دیدگاه شک گرایان حاوی نکاتی است. پروژه خط ریلی 305 کیلومتری جنوب ارمنستان به عنوان پروژه ای ویژه که در سال 2008 میلادی اعلام شد، تا به امروز در جذب سرمایه خارجی ناکام مانده است. روسیه که کنترل شبکه ریلی ارمنستان را در اختیار دارد، منافع محدودی در اجرای این پروژه دارد، چرا که این خط راه آهن ایران را به روسیه متصل نخواهد ساخت (اتصال ایران به روسیه تنها زمانی اتفاق خواهد افتاد که گرجستان موافقت خود را با جابجایی ریلی از منطقه آبخازیا اعلام نماید). لذا این خط ریلی بازی را به رقیب خود، طرح خط راه آهن ایران-آذربایجان که تکمیل آن از 2016 سرعت گرفته است، واگذار کرد. با این وجود، ارمنستان در حال اجرای برنامه گسترده ساخت بزرگراهی تحت عنوان کریدور جاده ای شمال-جنوب است که از سوی سرمایه گذاران بین المللی تأمین مالی شده و انتظار می رود که زمان جابجایی را نصف کرده و به طور چشمگیری ارتباطات جاده ای این کشور با ایران و گرجستان بهبود بخشد. اگرچه ایران از این پروژه نیز سود خواهد برد، اما در تأمین سرمایه آن مشارکت نکرد.
 
با توجه به سرمایه گذاری سنگین ایران در تولید نیرو در داخل کشور در سال های اخیر، به نظر می رسد که ایران نسبت به تکمیل پروژه نیروگاه آبی مغری که پیش از این در سال 2014 بنا به دلایل فنی، سرعت تکمیل آن باید کاهش می یافت، علاقه خود را از دست داده بود. همچنین، در حال حاضر که ایران به دانش و تخصص اروپایی ها دسترسی دارد، پروژه هایی همچون احداث پالایشگاه در ارمنستان به نظر غیرعقلانی می رسد.
 
تنها پروژه ای که پس از توافق هسته ای، اجرای آن دنبال شد، سومین خط انتقال ولتاژ بالا میان ارمنستان و ایران بود که احداث آن با توجه به آنکه 77 درصد از هزینه های سرمایه گذاری از سوی بانک توسعه صادرات پوشش داده می شد، در اوت 2015 به امضا مقامات دو کشور رسید. انتظار می رود که این خط، ظرفیت تبادل برق میان ارمنستان و ایران را بیش از سه برابر افزایش دهد. با توجه به پیک های متفاوت مصرف برق در ایران، پیش شرط هایی در خصوص افزایش صادرات گاز ایران به ارمنستان به عنوان بخشی از توافق «گاز در برابر برق» ایجاد کرده است. این امر همچنین ایران را به شبکه برقی ارمنستان، گرجستان، روسیه و ترکیه متصل نموده و بازتابی از جاه طلبی های این کشور برای افزایش صادرات برق به منطقه می باشد.
 
بنا به نظر برخی اقتصاددانان ارمنستان، روابط میان ایروان و تهران باید از زیرساخت ها به سمت رویکردهای مهارت محور تغییر جهت دهد. یک پیشنهاد برای ارمنستان، سرمایه گذاری بر روی محیط کسب و کار لیبرالی و صنعت توسعه یافته فناوری اطلاعات این کشور بوده که می تواند این کشور را به هاب کسب و کار برای کمپانی های اروپایی که خواهان همکاری با ایران هستند، تبدیل سازد. با این حال، تا به امروز بواسطه بی میلی بانک های غربی ناشی از تحریم های ایالات متحده برای تأمین سرمایه این طرح ها، علاقه شرکت های اروپایی برای حضور در ایران فروکش کرده است.
 
تعاملات بانکی، حوزه دیگری برای همکاری است که از سوی حسن روحانی، رئیس جمهور ایران، در دیدار رسمی خود از ارمنستان در دسامبر 2016 مورد توجه و اشاره فراوانی قرار گرفت. در گذشته، این اتهام متوجه ایران بود که این کشور از بانک های ارمنستان برای دور زدن تحریم ها استفاده می کند، اگرچه این اتهام ها هیچ گاه اثبات نشد. پس از لغو تحریم ها، شعبه بانک ملت ایران در ارمنستان که عمدتاً به مشتریان ایرانی خود خدمات ارائه می کند، شاهد افزایش سرمایه گذاری بود.
 
بخش گردشگری نیز در حال توسعه است. در سال 2016، ارمنستان میزبان 189 هزار گردشگر ایرانی بود که رکوردی در این زمینه بحساب می آید. توافق دو جانبه لغو روادید که از اوت 2016 به اجرا در آمد، کمک مؤثری در گسترش گردشگری بحساب می آید، اگرچه پیش از این، مردم ایران با پرداخت هزینه اندک می توانستند ویزای ارمنستان را دریافت نمایند. اگرچه ارمنستان در رقابت جدی تری با گرجستان برای جذب گردشگر ایرانی رو به رو بود، اما در حال حاضر، تفلیس نیز شرایط اخذ ویزا برای گردشگران ایرانی را حذف کرده که البته در اثنای کاهش جذب ایرانی ها به ترکیه، اقدامات دو کشور گرجستان و ارمنستان به سود آن ها خواهد بود.
 
نهایتاً آنکه، ارمنستان به عنوان تنها کشور عضو در اتحادیه اقتصادی اوراسیا که با ایران مرز مشترک دارد، فعالانه درصدد امضای موافقتنامه تجارت آزاد میان این اتحادیه و جمهوری اسلامی است. تجارت بهتر میان این دو بر اهمیت ارمنستان به عنوان کشوری در مسیر ترانزیت افزوده و دسترسی بهتری به بازارهای ایرانی در اختیار این کشور قرار می دهد؛ موضوعی که ایروان تلاش ناموفقی برای مذاکره در این خصوص برای سالیان متمادی داشته است. ایران علاقه مند به ارتباطات قوی تر با اتحادیه اقتصادی اوراسیا است، اما به دلیل فقدان تجربه حول موافقتنامه های تجارت آزاد، با احتیاط رفتار می کند. در این اثنا، ارمنستان و ایران مصمم به ایجاد منطقه تجارت آزاد در نزدیکی شهر مغری هستند و در همین باره، توافق همکاری گمرکی در آوریل 2017 میان دو طرف به امضا رسیده است.
 
جمهوری آذربایجان: همسایه دمدمی مزاج ایران
روابط ایران با جمهوری آذربایجان، پر تنش ترین روابط در میان تمامی کشورهای منطقه قفقاز جنوبی بحساب می آید، تا حدی که بسیاری از ناظران انتظار دارند ایرانِ رها از انزوا تأثیرات منفی بر باکو به جای بگذارد. جمهوری آذربایجان منتقد روابط نزدیک ایران و ارمنستان بوده و تهران را به تلاش برای نفوذ بر فعالان شیعه آذربایجان و قوم ایرانی تالش در جنوب این کشور متهم می سازد. در مقابل، ایران نیز نگران همکاری رو به رشد نظامی و امنیتی جمهوری آذربایجان با اسرائیل و تلاش این کشور برای ایجاد نارضایتی میان اقوام آذری زبان ایران است. این دو کشور همچنین مخالف روشی هستند که باعث تعیین حدود دریای خزر با منابع ارزشمند انرژی می شود. نهایتاً آنکه، برخلاف ارمنستان و گرجستان، جمهوری آذربایجان شرایط اخذ ویزا را برای ایرانی ها حفظ کرده است.
 
از سوی دیگر، جمهوری آذربایجان که تولید نفت آن از سال 2009 با کاهش رو به رو شده است، به دنبال توسعه صنایع غیرنفتی خود و تبدیل به هاب حمل و نقل منطقه ای است. همکاری با ایران برای تحقق این برنامه حائز اهمیت بوده است و بر مزایای کاهش ارزش و اهمیت ابتکارهای مشابه ارمنستان می افزاید. روابط تهران و باکو در سال 2013 و پس از ریاست جمهوری حسن روحانی، سیر صعودی به خود گرفت. از آن زمان، الهام علی اف، رئیس جمهور آذربایجان و رئیس جمهور ایران، هشت نوبت با یکدیگر دیدار کردند ...

 ادامه دارد ...


دریافت متن کامل (PDF)
 

«آنچه در این متن آمده به معنی تأیید محتوای تحلیل نویسندگان از سوی «ایراس» نیست و تنها در راستای اطلاع رسانی و انعكاس نظرات تحليل گران غربی منتشر شده است»

کد مطلب: 3261