نگارنده: ويكتوريا پانفيلوا- ماهنامه شماره 3- شهریور 1384

تهديدهاي واقعي يا فرضي: سازمان همكاري شانگهاي به عنوان تضمين كننده ثبات در آسياي مركزي

تاریخ انتشار : يکشنبه ۵ ارديبهشت ۱۳۹۵ ساعت ۱۱:۴۴
Share/Save/Bookmark
 
تهديدهاي واقعي يا فرضي: سازمان همكاري شانگهاي به عنوان تضمين كننده ثبات در آسياي مركزي
 
ایراس: گردهمايي سازمان همكاري شانگهاي در روز شنبه در پايتخت قزاقستان، شهر آستانه در كاخ رياست جمهوري به نام "آكورد" برگزار گرديد. براي اولين بار قزاقستان پذيراي شركت كنندگان سازمان همكاري شانگهاي مي‌باشد. اين بار علاوه بر رهبران روسيه، چين و كشورهاي آسياي مركزي (قزاقستان، قرقيزستان، ازبكستان و تاجيكستان) در اين گردهمايي به عنوان ناظر ناتوار سينگ، وزير امور خارجه هندوستان ، شوكت عزيز نخست وزير پاكستان و  دكتر عارف معاون اول رئيس جمهور ايران شركت داشتند.  
نور سلطان نظر بايف رئيس جمهور قزاقستان، به عنوان ميزبان گردهمايي اين نشست را افتتاح كرد. بنا به گفته وي هدف اصلي اين گردهمايي ارزيابي موقعيت امروزه سازمان و تشخيص دقيق توسعه آتي آن مي باشد. نظر بايف خاطر نشان كرد كه ظرف چهار سالي كه از تأسيس سازمان همكاري شانگهاي مي گذرد ما توانستيم اين سازمان را به "سازماني با كارآيي و با ارگانهاي دائمي فعال" تبديل كنيم. به نظر نور سلطان نظر بايف اهداف سازمان همكاري شانگهاي عبارت است از "مقابله با تروريسم بين المللي و توسعه همكاري اقتصادي". نظر بايف تأكيد كرد كه:" سازمان همكاري شانگهاي با مسائلي روبه رو شده كه بايد امروز حل شود و امروز براي سازمان همكاري شانگهاي روز مهمي است."تفاوت اصلي اين اجلاس با اجلاس سال گذشته- كه فقط كشور مغولستان به عنوان ناظر حضور داشت- در افزايش تعداد ناظران بود. در حال حاضر كشورهاي ديگري كه نمي‌خواهند توجه خود به نزديك شدن به سازمان همكاري شانگهاي را پنهان كنند نيز در نوبت حضور در اجلاس‌هاي آينده به عنوان ناظر ايستاده اند. هر چند كه اين سازمان هنوز شكل بسته خود را حفظ كرده است. به  گفته سرگي لوزيانين رئيس نهاد تحقيقات شرق  شناسي و پروفسور انيستيتوي دولتي روابط بين الملل شهر مسكو: اين مورد دليل واضح ارتقاي اعتبار بين المللي سازمان همكاري شانگهاي مي باشد. "ايجاد نهاد ناظران و توسعه آن را بايد به عنوان شكاري موفق پذيرفت. از طرفي توسعه بين المللي سازمان همكاري شانگهاي در افزايش تعداد ناظران مطرح است و از طرف ديگر، با ايجاد اين  
نهاد سازمان همكاري شانگهاي ويژگي نيمه بسته خود را حفظ مي كند كه هيچ يك از ناظران در آينده نزديك عضو يا حقوق تام سازمان همكاري شانگهاي نخواهد شد.
ايالات متحده آمريكا نيز درخواست كرده است كه در مقام ناظر به اين سازمان وارد شود. بديهي است كه تمايل واشنگتن در نظرگرفته شده است، اما در گردهمايي مذكور اين مسئله بررسي نشد. براي روسيه و چين بسيار مهم است كه وزنه تعادل ژئوپليتيكي در مقابل ايالات متحده آمريكا- كه در قاره اروپا منافع استراتژيك خود را داراست- ايجاد گردد. علاوه بر اين تمايل ايالات متحده مبني بر ماندگار شدن طولاني در آسياي مركزي قطعي مي باشد و اكنون بدون هيچ شك و شبهه هيچ كس نمي تواند آن را تكذيب كند.
دومين مورد حائز اهميت كه بدون شك براي شركت كنندگان در اين گردهمايي ايجاد مشكل خواهد كرد مربوط به حوادث اخير در آسياي مركزي و قفقاز مي- باشد. سخن درباره "انقلاب هاي رنگين" و مخالفان داخلي كه با اين ناآرامي ها ارتباط دارند، توسعه بنيادگرايي اسلامي و برخي خطرها و تهديدهاي ديگر، مي باشند كه اين روزها به عنوان موضوعات بسيار مهمي مطرح است و سازمان همكاري شانگهاي و سازمان قرارداد امنيت دسته جمعي سعي مي كنند كه به اين چالشها پاسخ دهند. بدون شك و حوادث اخير به ويژه تغيير حكومت در قرقيزستان و شورش در انديجان در تعيين موضوع روز سازمان همكاري شانگهاي تاثير بسزايي گذاشته است. شايد اين امر رسمي نباشد، اما احتمالاً سفر پرزيدنت اسلام كريم اوف به چين و روسيه علاوه بر مذاكرات در سطح دو جانبه، تدوين بخشي از موضوع "شوسوف" يعني ايجاد راهكارهاي استراتژيكي و تاكتيكي، جهت حفظ ثبات و مقابله با تهديدات داخلي و خارجي باشد.
در سازمان همكاري شانگهاي هميشه درباره مبارزه با اسلام گرايان تندرو سخن مي گويند، اما در اينجا يك نكته بسيار ظريف وجود دارد
كه بحث درباره آن در سطح دبيرخانه سازمان هميشه داغ است. مرز بين تهديدات اسلام گرايان تندرو با چالشهاي سنتي به ويژه در روندهاي سياسي اوپوزيسيوني كه از افغانستان و ساير مناطق همسايه به سمت قزاقستان و ساير كشورها جاري مي باشد، كجاست؟ مشخص است كه كيان اين روندها كاملاً عرفي است. علاوه بر اين در سازمان همكاري شانگهاي تمام اين نهضت هاي مخالف قبل از هر چيز به عنوان موارد اسلامي و تندگرايي مطرح مي شود كه تهديد عدم ثبات و اختلال نظام امنيتي منطقه را در پي دارد. بدين منظور به نظر مي‌ رسد كه اين گردهمايي گامي در تحكيم نظريه اي باشد كه به گفته پروفسور روزينين، هر نوع حركت اعتراض آميز قبل از هر چيز مي تواند نهضت اسلامي تندگرايانه باشد و بنابراين بايد با آن مبارزه كرد و ضمناً از رژيم هاي منطقه اي حمايت نمود كه بدين ترتيب بتوان نظام امنيتي و مقام هاي موجود را حفظ كرد.
بنابراين در گردهمايي مذكور بايد نظريه مبارزه مشترك عليه تروريسم، تندگرايي و جداگرايي امضا گردد كه پذيرش آن به عنوان واقعه كليدي اين گردهمايي در شهر آستانه است. بنا به اظهارات وزير امور خارجه قرقيزستان "اين سند بسيار مهمي است كه اساس تئوري جهت اقدامات دقيق آينده را ايجاد مي كند".
سندي را كه براي امضا آماده شده بود با نام بسيار مهم و طولاني "نظريه همكاري كشورهاي اعضاي سازمان همكاري شانگهاي در مبارزه با تروريسم، جداگرايي و تندگرايي ناميدند " كه  اين سند را به عنوان مدرك چند منظوره مطرح مي كنند. در قطعنامه اجلاس آورده شده است كه "مبدا نظر دولت هاي عضو سازمان همكاري شانگهاي در اين است كه تروريسم، جداگرايي و تندگرايي تماميت ارضي و امنيت و همچنين ثبات سياسي، اقتصادي و اجتماعي دولتهاي عضو سازمان همكاري شانگهاي را تهديد مي كند". علاوه بر اين در پيش نويس سند اجلاس تفسير اصطلاحات "تروريسم"، "جداگرايي" و "تندگرايي" وجود ندارد. اين بدين معني است: كه امضا كنندگان سنديعني  دولت هاي عضو سازمان همكاري شانگهاي مي توانند مستقلاً تصميم بگيرند كه در آينده كدام حادثه بحراني داخل كشورشان را به كدام يك از اين سه اصطلاحِ در بالا آورده شده بنامند.
علاوه بر اين، تز عدم بخشودگي مجازات افرادي كه به عنوان مشاركت در اعمال تروريسمي، جداگرايي و تندگرايي محكوم شده اند و همچنين تعهدات اعضاي سازمان همكاري شانگهاي "در مورد ندادن ارائه پناهندگي به اشخاصي كه به ارتكاب اين گونه اعمال متهم يا مظنون اند به اين قطعنامه اضافه شد. در اين سند آورده شده است كه " به نظر دولت هاي عضو سازمان همكاري شانگهاي مبارزه با تروريسم، جداگرايي و تندگرايي در عرصه سازمان همكاري شانگهاي با نيروهاي خود آنها داراي اولويت مي باشد".  
يك مورد جالب ديگر نيز موجود است. در واقع ما امروز شاهد به وجود آمدن شرايط همگرايي سيستمهاي منطقه‌اي مي باشيم: مي توان اين سيستمها را نظام دو قطبي منطقه اي ناميد. از طرفي سازمان همكاري شانگهاي و سازمان قرارداد امنيت دسته جمعي و از طرف ديگر گوام- كه ازبكستان از آن خارج گرديد- و پروژه ناتويعني "مشاركت براي صلح". به نظر پروفسور سرگي لوزيانين: ساختار "دو قطبي" شكل مي گيرد و احتراز متقابل روز به روز در اين روند "دو قطبي منطقه اي" قوت مي‌گيرد.  بعد از حوادث 11 سپتامبر ايالات متحده آمريكا و ناتو تحت شعار مبارزه با تروريسم و تندگرايي ابتكار تحكيم موقعيت خود را به دست گرفتند. و اكنون بعد از آزادشدن از فشار آمريكا، چين به همراه  روسيه با تقويت سازمان همكاري شانگهاي در سطح دوگانه، سياست ضد استراتژي در اين منطقه را تدوين مي كنند. از جمله اين عمل باعث امضا شدن قطعنامه مشهور به نام "نظامهاي جهاني بين المللي" در مسكو به وسيله هرچنتاِئو و ولاديمير پوتين گرديد. اين نيز بخشي از استراتژي ساخت سيستمهاي پيش گيرنده منطقه اي "دو قطبي" مي باشد. سازمان همكاري شانگهاي لحظه اي كليدي در شرايط امروزه مناسبات في مابين روسيه و چين ميباشد. و استراتژي"پيشگيري غرب"  چين به طور واضح برتري خود را مطرح مي كند. با توجه به اين مورد كه مناسبات چين با آمريكا يك منظوره نمي باشد (تقابل بزرگ تجاري- اقتصادي، تضاد در موضوع تايوان، اختلاف موجود بين چين و ژاپن- كه ژاپن با آمريكا متحد است) دليل تحكيم مقوله ضد غربي و ضد امريكايي استراتژي چين كاملاً مشخص است. وقايع سالهاي اخير- كه چين روز به روز بيشتر خود را به عنوان نه تنها نيروي منطقه اي بلكه ابرقدرت جهاني مطرح مي كند- به طور طبيعي اين مقوله را تكميل مي كند. چنانكه مشخص است، حداقل امروز، چين اظهار مي دارد كه منطقه مسئوليت او در شمال شرقي، مركزي و حتي جنوب شرقي آسيا توسعه يافته است. در اين مقوله سازمان همكاري شانگهاي ابزار كليدي صف آرايي ساختار دو قطبي منطقه اي مي باشد. و "انقلاب هاي رنگي" كليشه اي باعث تشويق اين جريان شده است، روندهايي كه با احياي نخبگان سياسي مرتبط مي‌‌باشند. به نوبه خود سازمان همكاري شانگهاي به طور خودكار به يكي از نهادهاي كليدي حفظ رژيم هاي موجود در آسياي مركزي تبديل شده است.
يك مورد جديد جالب ديگر  پيكربندي نيرويي اقتصادي  است. البته اين شكل قبلاً نيز موجود بود اما در اجلاس اخير چين اعلام كرده مي خواهد به بخش اقتصادي اهميت خاصي بدهد. واقعيت اين است كه همه آمادگي اين كار را ندارند: ايده چين در مورد ايجاد مناطق اقتصادي آزاد را روسيه نپذيرفت زيرا كاملاً مشخص است كه در صورت پياده كردن اين ايده روسيه به هيچ عنوان نمي تواند در مقابل توسعه گري تجاري چين در منطقه بايستد. اما چين هيچگونه برنامه همگرايي اقتصادي را ارائه نداد و اين مقوله نيز مجدداً در موضوع كار اجلاس باقي مانده است. احتمالاً به شكل نه چندان شاياني، سازمان همكاري شانگهاي براي چين نه تنها ابزار تاثير سياسي، نظامي بوده بلكه ابزاري جهت توسعه موقعيت هاي اقتصادي اين كشور به شبه قاره آسياي مركزي مي‌باشد.
علاوه بر اين قبل از آغاز اجلاس سازمان همكاري شانگهاي برخي از مهمترين توافق نامه هاي اقتصادي بين رهبر چين هوچينتائو و رئيس جمهور قزاقستان به امضا رسيده بود. در مصاحبه رسمي با رسانه هاي عمومي  قزاقستان او اظهار داشت "همكاري در عرصه نيرو داراي اهميت استراتژيكي براي توسعه عمومي   مي باشد. ما با رضايت كامل اعلام مي كنيم كه اين همكاري امروز نتايج مثبتي به همراه داشته است." در نوبت اول اين اميدها مربوط به لوله نفتي آتاسو- آلاشانكواو مي باشد كه عمليات ساختمان آن بايد تا آخر امسال به پايان رسد. ظرفيت طراحي شده خط لوله قزاقستان – چين كمتر از 20 ميليون تن نفت در سال نمي باشد و طول اين خط در حدود 3000 كيلومتر خواهد بود. علاوه بر اين قزاقستان و چين در عرصه نيرو يك سري پروژه هاي مشترك دارند ولي فعلاً به جزئيات آن نمي پردازيم.
چين يكي از مهمترين شركاي قزاقستان است ؛هم در عرصه سياست و هم در عرصه اقتصاد طبق داده هاي گمرك چين در سال 2004 گردش كالاي بين چين و قزاقستان تا رقم 5/4 ميليارد دلار رسيده است و در مقايسه با سال2003 اين شاخص به ميزان 6/36 درصد افزايش يافته است. صادرات چين به قزاقستان 5/2 ميليارد دلار است كه صادرات قزاقستان به چين نيز عدد مشابهي را نشان مي دهد. فقط ظرف 4 ماه سال 2005 گردش كالاي دو جانبه به حد 7/1 ميليارد دلار رسيد و اين امر امكان مي دهد كه با توجه به رشد همكاري در سال آينده نيز اين رقم در حد ركورد باقي بماند.
در اين ميان روسيه بسيار مايل است كه در منطقه، وزنه تعادلي ژئوپوليتيكي در مقابل آمريكا ايجاد گردد؛ اما همزمان با همكاري تنگاتنگ با چين، همواره وبصورت كاملاًجدي در فكرخطر هميشه مهم توسعه گرايي چين در آسياي مركزي مي باشد. به گفته سرگي لويازين "اين خطرات هميشه وجود داشته و وجود دارد. اين تهديد در سطوح گوناگون بررسي و محاسبه   مي گردد ؛از جمله در ملاقات با بالاترين رهبران روسيه. در سياست شرق دور و آسياي مركزي؛ روسيه به غير از چين آلترناتيو ديگري ندارد". 15 سال است كه روسيه و چين در اين قالب با هم مرتبط اند كه او را به هر عنواني بناميم، گره تعهدات ازدواجي را به خاطر مي آوريم:  اولويت هايي و همچنين تعهدات جدي اي موجود است كه هميشه خوش آيند نمي باشند. بنابراين مسكو مجبور است از برخي موارد چشم پوشي كند هر چند كه در واقع چنين تهديدي وجود دارد اما اين تهديدها به آينده دور مربوط مي باشد. البته مسئله تقويت فشار چين بر خاك هاي همسايه روسيه از جمله بر آسياي مركزي بدون شك  وجود دارد. اين مسئله در رابطه با قزاقستان و قرقيزستان نيز مطرح مي باشد. اما در شرايط امروزه ساختار مناسبات و توازن منافع بدين گونه است كه مديران روسيه و ديگر كشورهاي باقي مانده از شوروي مجبورند بر تهديدات چين چشم پوشي كنند. به نظر آنها بنيادگرايي اسلامي و امكان انتقال حكومت كشورهاي آسياي مركزي به اسلام گرايان تندرو خطر بسيار واقعي تر و نزديكتري دارد. اين خطر خيلي بيشتر از خطر فعلاً فرضي توسعه گرايي چين مي باشد. در هر صورت خيال بافي در اين موضوع تاثير خاصي بر منطقه خواهد داشت.

- توضيحات: وسعت كشورهاي عضو سازمان همكاري شانگهاي 5/3 برابر كل وسعت اورآسيا مي باشد و جمعيت كشورهاي عضو برابر يك چهارم كل جمعيت ره خاكي است – يك ميليارد و چهارصد و پنجاه و پنج ميليون نفر.
- سازمان همكاري شانگهاي سازمان بين المللي مي باشد كه از روسيه، چين، قزاقستان، قرقيزستان، تاجيكستان و ازبكستان تشكيل شده است. اين سازمان در پايه توافق نامه هاي تحكيم اعتماد در عرصه نظامي و كاهش متقابل نيروهاي انتظامي در مناطق مرزي تشكيل شد كه بين قزاقستان، قيرقيزستان، چين، روسيه و تاجيكستان متقابلاً در سالهاي 1996 و 1997 منعقد گرديد.
- قطعنامه ايجاد سازمان همكاري شانگهاي در ملاقات سران شش دولت در شانگهاي به تاريخ 15 ژوئن سال 2001 به امضا رسيد. در اجلاس شهر سنت پترزبوگ 7 ژوئن سال 2002 منشور سازمان همكاري شانگهاي پذيرفته شد (اعتبار اين سند از تاريخ 19 سپتامبر سال 2003 آغاز گرديد). اين سند به عنوان مدرك مقرر پايه تنظيم گرديد كه اهداف و اصول سازمان، ساختار و روشهاي اساسي فعاليت آن را به ثبت رساند.

- از ماه ژانويه سال 2004 سازمان همكاري شانگهاي به عنوان يك سازمان كامل بين المللي فعاليت مي كند. ارگانهاي دائمي اين سازمان كه در شهر پكن (دبيرخانه – دبير اجرايي چژان  دگوان) و در تاشكند (ساختار ضد تروريستي منطقه اي با ستاد كميتة اجرايي؛ مدير كميته اجرايي وياچسلاف قاسم اوف) مستقرند كار رسمي خود را آغاز كردند.
- ژوئن سال 2004 در شهر تاشكند اجلاسيه نوبتي شوراي سران كشورهاي سازمان همكاري شانگهاي برگزار گرديد. به ترتيب برگزاري سالانه تا اجلاس بعدي شورا جمهوري قزاقستان به عنوان رئيس سازمان باقي مي ماند.
- يكي از روشهاي اولويت دار فعاليت سازمان همكاري شانگهاي همكاري در مبارزه با تهديدها و چالش هاي  جديد مي باشد. در اجلاسيه "تاسيسي" سازمان همكاري شانگهاي در سال 2001 كنوانسيون شانگهاي در امور تروريسم، جداگرايي و تندگرايي پذيرفته شد. (اعتبار اين سند از تاريخ 29 ماه مارس سال 2003 آغاز گرديده است) بر مبناي اين سند نهادي به منظور هماهنگي و تحكيم مناسبات متقابل ارگانهاي صلاحيت دار كشورهاي عضو سازمان همكاري شانگهاي سازمان دهي شد. توافق نامه در مورد اين نهاد، ساختار و فعاليت آن را مشخص مي كند كه در تاريخ 7 ژوئن سال 2002 به امضا رسيد و از تاريخ 14 نوامبر سال 2003 معتبر است.
-  در ماه سپتامبر سال 2003 در اجلاس شوراي سران در شهر پكن برنامه چند منظوره همكاري تجاري – اقتصادي دولتهاي عضو سازمان همكاري شانگهاي تصويب شد.
- در ماه سپتامبر سال 2004 در اجلاسيه نوبتي شوراي سران در شهر بيشكك برنامه اقدامات اجرايي  تصويب گرديد. اين برنامه شامل بيش
 از 100 مورد پروژه هاي قطعي در مسيرهاي گوناگون همكاري  بوده و مكانيزم اجراي آنها را طبق اصول، مرحله به مرحله مد نظر قرار مي دهد .
- 25 فوريه و 4 ژوئن سال 2005 در شهر آستانه اجلاس شوراي وزراي امور خارجه سازمان همكاري شانگهاي برگزار گرديد كه هدف برگزاري اين اجلاس آماده سازي گردهمايي سازمان همكاري شانگهاي در ماه جولاي سال جاري مي باشد. آقايان ورزا همچنين اتفاق نظر خود در مورد برخي مسائل مهم بين المللي و منطقه اي را اعلام كردند.
 
 
نگارنده: ويكتوريا پانفيلوا
مترجم:عليرضا عاملي
ماهنامه شماره 3- شهریور 1384

 
کد مطلب: 1167